Vì sao dùng thiết bị để giảm căng thẳng dễ thành thói quen?

Điều này giải thích vì sao một người ban đầu chủ động chọn xem video, chơi game hoặc lướt mạng để thư giãn nhưng về sau có thể thấy mình gần như tự động với tay lấy điện thoại khi áp lực xuất hiện. Nghiên cứu về hành vi smartphone cũng cho thấy việc sử dụng có thể mang đặc tính thói quen và được kích hoạt bởi các tín hiệu bên ngoài hoặc trạng thái bên trong như buồn chán và cô đơn.

Cảm giác bớt khó chịu tạo điều kiện để hành vi được lặp lại

Ở lần đầu tiên, sử dụng thiết bị thường vẫn là một hành động có mục đích: người dùng cảm thấy căng thẳng và muốn thay đổi trạng thái hiện tại. Một video thú vị, trò chơi, tin nhắn mới hoặc nội dung hấp dẫn có thể chuyển sự chú ý khỏi tác nhân gây căng thẳng trong thời gian ngắn.

Nếu kết quả chủ quan sau đó là “dễ chịu hơn”, “đỡ phải nghĩ về chuyện này” hoặc đơn giản là “không còn khó chịu như vài phút trước”, hành vi vừa thực hiện có một kết quả thuận lợi để được ghi nhớ. Trong nghiên cứu về sự hình thành thói quen, một phản ứng được lặp lại và nhận phần thưởng trong những tình huống tương tự là một trong những con đường có thể làm hành vi trở nên mang tính thói quen.

“Phần thưởng” ở đây không nhất thiết phải là một niềm vui lớn. Với hành vi đối phó căng thẳng, việc tạm giảm cảm giác khó chịu cũng có thể khiến lựa chọn đó trở nên hấp dẫn hơn ở lần sau.

Tuy nhiên, không nên suy ra rằng mọi lần dùng điện thoại lúc căng thẳng đều chắc chắn làm giảm stress. Kết quả phụ thuộc rất nhiều vào hoạt động được thực hiện. Chẳng hạn, một thử nghiệm về bài tập biofeedback qua ứng dụng smartphone ghi nhận cải thiện một chỉ dấu phục hồi stress sinh lý sau trải nghiệm gây căng thẳng; điều đó cho thấy chính loại hoạt động trên thiết bị, chứ không chỉ bản thân chiếc điện thoại, có ý nghĩa đối với kết quả.

Căng thẳng có thể trở thành tín hiệu mở đầu cho hành vi dùng thiết bị

Khi một hành động được lặp đi lặp lại trong một điều kiện tương đối ổn định, não không chỉ học “hành động này từng có ích” mà còn có thể học khi nào nên khởi phát nó.

Tín hiệu đó không bắt buộc phải là một vật thể nhìn thấy được. Nó có thể là:

·         Cảm giác căng thẳng sau một nhiệm vụ khó

·         Sự bồn chồn khi công việc bị đình trệ

·         Một khoảng nghỉ sau khi tranh luận

·         Cảm giác buồn chán hoặc cô đơn

·         Một hoàn cảnh quen thuộc vốn thường gắn với việc cầm điện thoại

Nghiên cứu thực nghiệm về sử dụng smartphone theo thói quen cho thấy hành vi có thể được kích hoạt bởi các cue liên quan; các tác giả cũng lưu ý rằng những trạng thái nội tại như buồn chán hoặc cô đơn có thể đóng vai trò tín hiệu đối với một số người.

Vì vậy, nếu người dùng luôn giải trí bằng thiết bị ngay sau khi thấy căng thẳng, chính cảm giác căng thẳng có thể ngày càng gắn chặt với phản ứng “mở thiết bị”. Đây là điểm khiến hành vi chuyển từ một lựa chọn tình huống sang một mẫu phản ứng có tính lặp lại.

Sự lặp lại khiến phản ứng cần ít cân nhắc hơn

Trong giai đoạn đầu, người dùng có thể trải qua một quá trình khá rõ ràng: “Mình đang căng thẳng. Mình muốn thư giãn. Mình sẽ xem gì đó một lúc.”

Khi chuỗi này được thực hiện đủ thường xuyên, phần cân nhắc có thể giảm xuống. Các mô hình về thói quen xem sự lặp lại là điều kiện quan trọng để tăng sức mạnh của liên kết giữa cue và hành vi; khi gặp cue, con người dễ xuất hiện xu hướng thực hiện hành vi đã gắn với cue đó.

Ở thời điểm này, một người có thể:

·         Cầm điện thoại trước khi nhận ra mình vừa căng thẳng

·         Mở một ứng dụng gần như theo quán tính

·         Chuyển từ ứng dụng này sang ứng dụng khác mà không có mục tiêu rõ

·         Nhận ra mình đang xem nội dung sau khi hành vi đã bắt đầu

Đó là đặc trưng quan trọng của tính tự động. Nó không có nghĩa ý thức hoàn toàn biến mất, mà là hành vi không còn cần cùng mức độ suy nghĩ và ra quyết định như lúc mới hình thành.

Các nghiên cứu cũng phân biệt hành vi smartphone mang tính thói quen với hành vi mang tính gây nghiện. Trong một nghiên cứu, tần suất sử dụng hàng tuần liên quan đến hành vi smartphone theo thói quen, trong khi các yếu tố dự báo hành vi gây nghiện không hoàn toàn giống như vậy.

Thiết bị đặc biệt thuận tiện cho một vòng lặp giải tỏa nhanh

Thiết bị số tạo điều kiện thuận lợi cho chuỗi phản ứng này vì hành động tiếp cận rất ngắn: điện thoại thường ở gần, thao tác mở ứng dụng mất ít công sức và nhiều loại nội dung có thể cung cấp phản hồi ngay lập tức.

Một khi điện thoại đã được mở, người dùng còn có thể gặp nhiều nguồn thu hút nối tiếp nhau: nội dung mới, tin nhắn, trò chơi, video hoặc các luồng nội dung liên tục. Trong các mô hình gần đây về học thói quen trên mạng xã hội, những đặc điểm như phần thưởng không xuất hiện hoàn toàn dự đoán được và cơ chế cuộn nội dung liên tục được xem là những yếu tố có khả năng làm tăng sự dựa vào hệ thống hành vi mang tính thói quen.

Điểm quan trọng không phải “thiết bị khiến con người không thể tự kiểm soát”, mà là chi phí thực hiện hành vi thấp trong khi cơ hội nhận phản hồi dễ chịu lại xuất hiện nhanh và thường xuyên. Khi điều kiện đó đi cùng một cue lặp lại như căng thẳng, việc củng cố chuỗi hành vi trở nên thuận lợi hơn.

Thói quen không có nghĩa là mỗi lần dùng thiết bị đều do căng thẳng

Một khi hình thành, hành vi có thể dần xuất hiện dưới nhiều tín hiệu khác nhau. Người dùng ban đầu chỉ mở điện thoại khi căng thẳng nhưng sau đó có thể mở nó khi chờ đợi, buồn chán, nằm trên giường hoặc đi vào một không gian vốn thường gắn với việc sử dụng thiết bị.

Nghiên cứu gần đây cho thấy thói quen smartphone còn có thể mạnh hơn trong những không gian mà bản thân việc đến đó cũng mang tính quen thuộc, cho thấy cue của hành vi số có thể gắn với cả bối cảnh vật lý chứ không chỉ cảm xúc.

Vì vậy, cần phân biệt hai giai đoạn:

Ban đầu, căng thẳng có thể là lý do khiến người dùng chủ động tìm đến thiết bị.

Về sau, căng thẳng hoặc những cue đã gắn với hành vi có thể trực tiếp khơi gợi phản ứng cầm thiết bị trước khi người dùng cân nhắc rõ mình muốn làm gì.

Sự chuyển dịch đó chính là lý do một chiến lược giải trí tạm thời có thể trở thành một phản ứng thường xuyên.

Hình thành thói quen không đồng nghĩa với “nghiện điện thoại”

Đây là giới hạn quan trọng khi giải thích cơ chế trên. Một hành vi được thực hiện tự động hoặc thường xuyên chưa đủ để kết luận rằng người đó có tình trạng sử dụng smartphone gây nghiện hay có vấn đề lâm sàng.

Nghiên cứu đã xem hành vi smartphone mang tính thói quen và mang tính gây nghiện như hai hiện tượng có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất; chúng có một số yếu tố dự báo chung, đồng thời cũng có những yếu tố dự báo khác nhau.

Do đó, việc một người thường cầm điện thoại khi áp lực chỉ cho thấy một mẫu cue–behavior có thể đang được củng cố. Muốn đánh giá liệu việc sử dụng đã trở thành vấn đề hay chưa còn phải xem nó có gây mất kiểm soát, cản trở hoạt động thường ngày hoặc tạo hậu quả đáng kể hay không.

Ý nghĩa thực tế của việc nhận ra cơ chế thói quen nằm ở chỗ: nếu chỉ chú ý tới “thời gian dùng điện thoại”, người dùng có thể bỏ qua tín hiệu đang kích hoạt hành vi. Với trường hợp này, câu hỏi hữu ích hơn là “Điều gì thường xảy ra ngay trước khi mình mở thiết bị?”

Nếu câu trả lời lặp đi lặp lại là “mình vừa thấy căng thẳng”, điều đang được củng cố không chỉ là việc sử dụng thiết bị, mà là cả mối liên kết căng thẳng → cầm thiết bị → nhận một sự thay đổi trạng thái tức thời.

Dùng thiết bị để giải trí khi căng thẳng dễ trở thành thói quen vì hành vi này có thể tạo một kết quả dễ chịu hoặc giúp tạm thoát khỏi trạng thái khó chịu ngay sau khi được thực hiện. Khi cùng chuỗi đó lặp lại, trạng thái căng thẳng ngày càng có khả năng đóng vai trò như một tín hiệu khởi phát, còn phản ứng cầm thiết bị trở nên ít phụ thuộc hơn vào quá trình cân nhắc có chủ ý. Cơ chế cốt lõi vì thế không nằm ở một lần giải trí, mà ở sự lặp lại của cùng mối liên hệ giữa cue, hành vi và kết quả.

Điều này cũng lý giải vì sao muốn hiểu một thói quen sử dụng thiết bị, chỉ hỏi “dùng bao lâu” là chưa đủ. Cần nhìn cả khi nào hành vi xảy ra, trạng thái nào thường đi trước nó và người dùng nhận được điều gì ngay sau đó.

Vì sao đôi khi tôi mở điện thoại mà không hề định trước?

Khi một hành vi đã được lặp lại nhiều lần cùng các tín hiệu quen thuộc, cue có thể gợi phản ứng trước khi quá trình cân nhắc có chủ ý diễn ra đầy đủ. Đây là một đặc tính của hành vi mang tính thói quen, không nhất thiết chứng tỏ người dùng đã nghiện thiết bị.

Chỉ cần dùng điện thoại nhiều lần là chắc chắn hình thành thói quen?

Không. Sự lặp lại rất quan trọng, nhưng thói quen còn phụ thuộc vào việc hành vi có được thực hiện trong những điều kiện đủ nhất quán và có tạo ra kết quả khiến nó tiếp tục được lựa chọn hay không. Nghiên cứu về hình thành thói quen cho thấy cả quá trình lặp lại và cách phần thưởng được gắn với phản ứng đều ảnh hưởng đến việc hành vi có trở thành thói quen hay không.

Căng thẳng có phải tín hiệu duy nhất khiến thói quen dùng thiết bị xuất hiện?

Không. Hành vi smartphone có thể được gợi bởi cả tín hiệu bên ngoài lẫn trạng thái bên trong. Sau một thời gian, buồn chán, cô đơn, một địa điểm quen thuộc hoặc một hoàn cảnh thường gắn với việc sử dụng điện thoại cũng có thể trở thành cue.