Chuyển ứng dụng liên tục ảnh hưởng hành vi sử dụng thiết bị thế nào?

Ở cấp độ hành vi, chuỗi chuyển đổi như vậy có thể tạo thành một vòng lặp: đang làm việc → xuất hiện thôi thúc hoặc tín hiệu mới → đổi ứng dụng → tiếp nhận nội dung khác → quay lại hoặc tiếp tục chuyển. Mỗi vòng không nhất thiết kéo dài lâu, nhưng việc lặp lại nhiều lần có thể làm thời gian sử dụng bị phân mảnh, tăng số lần phải tái định hướng chú ý và khiến ranh giới giữa “mở máy để làm một việc” với “tiếp tục dùng vì đã ở trên máy” trở nên kém rõ ràng.

Mỗi lần đổi ứng dụng có thể đồng thời là một lần đổi nhiệm vụ

Điểm quan trọng không nằm ở thao tác vuốt hoặc chạm để mở ứng dụng khác mà ở việc hệ thống nhận thức phải thay đổi cái đang được ưu tiên.

Trong nghiên cứu về task switching, một hiện tượng tương đối ổn định là “switch cost”: khi chuyển từ một nhiệm vụ sang nhiệm vụ khác, phản ứng thường chậm hơn hoặc dễ sai hơn so với khi tiếp tục cùng nhiệm vụ. Một nghiên cứu năm 2024 mô tả quá trình này là việc thay thế biểu diễn của nhiệm vụ đang hoạt động bằng biểu diễn nhiệm vụ mới; sự thay đổi đó thường đi kèm chi phí chuyển đổi.

Trên thiết bị số, điều này có thể hình dung rất đơn giản. Khi đang soạn email, người dùng phải duy trì người nhận, mục đích và nội dung cần viết. Nếu giữa chừng chuyển sang một cuộc trò chuyện, họ phải đưa ngữ cảnh mới vào vùng xử lý: ai đang nhắn, chủ đề gì, cần trả lời thế nào. Quay lại email không chỉ là mở lại cửa sổ; người dùng còn phải khôi phục mục tiêu trước đó.

Nếu sự chuyển đổi diễn ra một vài lần và có chủ đích, chi phí này có thể nhỏ. Nhưng khi ứng dụng được đổi liên tục, phần thời gian dành cho “vào lại ngữ cảnh” xuất hiện nhiều hơn. Vì vậy, cảm giác “mình vẫn đang làm nhiều việc” có thể tồn tại trong khi dòng chú ý thực tế bị chia thành nhiều đoạn ngắn.

Cần phân biệt điều này với việc dùng nhiều ứng dụng như các công cụ nối tiếp trong cùng một quy trình. Mở bản đồ rồi ứng dụng đặt xe chẳng hạn không nhất thiết tạo sự phân tán đáng kể, bởi mục tiêu hành vi vẫn nhất quán.

Chuyển đổi lặp lại có thể làm sự chú ý ngày càng phân mảnh

Một phiên sử dụng bị phân mảnh không chỉ có nhiều nội dung, mà còn có nhiều điểm ngắt của sự chú ý. Mỗi điểm ngắt tạo cơ hội để mục tiêu hiện tại bị thay thế bởi một kích thích mới.

Mức độ phổ biến của hành vi này có thể thấy trong nghiên cứu về media multitasking. Một phân tích trên 16 nghiên cứu trực tuyến với gần 3.000 người tham gia ghi nhận media multitasking xuất hiện trung bình khoảng 38% trường hợp, dù tỷ lệ giữa các nghiên cứu dao động rất rộng từ 9% đến 85%. Con số này không thể được hiểu trực tiếp là “38% thời gian người dùng chuyển ứng dụng”, nhưng nó cho thấy việc tự chuyển chú ý sang hoạt động truyền thông khác khi đang thực hiện một nhiệm vụ là hành vi không hiếm.

Khi mẫu này được lặp đi lặp lại, người dùng có thể bắt đầu tổ chức trải nghiệm thiết bị theo những khoảng chú ý ngày càng ngắn: đọc vài đoạn rồi kiểm tra tin nhắn, xem một nội dung rồi mở thông báo, quay lại công việc một lúc rồi tiếp tục tìm kích thích khác.

Điều này không chứng minh rằng chuyển ứng dụng thường xuyên sẽ làm “hỏng khả năng tập trung”. Các nghiên cứu về media multitasking và kiểm soát nhận thức vẫn cho kết quả không hoàn toàn nhất quán. Một nghiên cứu quy mô 1.511 người từ 7 đến 70 tuổi lưu ý rằng các công trình trước đó từng ghi nhận cả liên hệ bất lợi lẫn kết quả trái chiều, nên không thể suy từ thói quen đa nhiệm truyền thông sang một kết luận nhân quả đơn giản về năng lực chú ý của từng cá nhân.

Điều có cơ sở hơn là: trong chính phiên sử dụng, càng nhiều lần mục tiêu bị thay đổi thì người dùng càng phải tái phân bổ sự chú ý nhiều lần. Vì thế, sự phân tán có thể được củng cố ở cấp độ hành vi ngay cả khi chưa thể kết luận rằng năng lực nhận thức dài hạn đã thay đổi.

Vòng kiểm tra–đổi–quay lại có thể dần trở thành cách sử dụng mặc định

Không phải mọi lần đổi ứng dụng đều bắt đầu từ một quyết định có ý thức kiểu “bây giờ tôi sẽ dừng việc này và làm việc khác”. Nhiều lần kiểm tra điện thoại có thể được kích hoạt bởi tín hiệu quen thuộc: thấy biểu tượng ứng dụng, cảm nhận điện thoại rung, gặp một khoảng chờ vài giây hoặc đơn giản là vừa hoàn thành một tiểu nhiệm vụ.

Nghiên cứu về đặc tính thói quen của việc dùng smartphone cho thấy những tín hiệu liên quan đến điện thoại có thể thúc đẩy hành vi sử dụng mang tính thói quen, và một phần việc dùng điện thoại hằng ngày có thể được kích hoạt bởi cue thay vì luôn xuất phát từ một quyết định có chủ đích.

Trong thực tế, điều này làm thay đổi ý nghĩa của “chuyển ứng dụng liên tục”. Ban đầu, người dùng có thể chuyển vì một lý do rõ ràng: kiểm tra một tin nhắn đang chờ. Nhưng nếu sau tin nhắn họ mở thêm mạng xã hội, sau đó xem thông báo của một ứng dụng khác, chuỗi hành động đã vượt ra ngoài mục tiêu ban đầu.

Mỗi lần lặp lại, khoảng cách giữa tín hiệu và hành động kiểm tra có thể trở nên ngắn hơn. Người dùng không nhất thiết cảm thấy mình đang lựa chọn từng ứng dụng; họ chỉ tiếp tục theo chuỗi quen thuộc.

Đây cũng là lý do không nên đồng nhất hành vi này với “nghiện điện thoại”. Một hành vi có tính tự động hoặc thói quen chưa đủ để kết luận có rối loạn hay mất kiểm soát lâm sàng. Vấn đề đang xét ở đây chỉ là cách cấu trúc sử dụng thiết bị có thể dần dịch từ “mở ứng dụng theo mục tiêu” sang “liên tục kiểm tra khi có tín hiệu”.

Nhiều phiên ngắn có thể khiến tổng thời gian dùng kéo dài ngoài dự định

Một nghịch lý thường gặp là từng lần kiểm tra có vẻ rất ngắn, nhưng tổng thời gian sử dụng vẫn tăng.

Cơ chế không đòi hỏi mỗi ứng dụng phải giữ người dùng hàng chục phút. Chỉ cần mỗi lần chuyển tạo thêm một điểm tiếp tục. Người dùng định xem một thông báo trong một phút, nhưng thông báo dẫn sang cuộc trò chuyện; cuộc trò chuyện dẫn đến một liên kết; đóng liên kết xong lại thấy một biểu tượng khác cần kiểm tra. Phiên sử dụng vì vậy không có điểm kết thúc rõ ràng.

Có thể xem tổng thời gian theo hai thành phần: số lần quay lại thiết bị và thời lượng của từng lần sử dụng. Một người không cần có phiên cực dài để tích lũy nhiều thời gian; số lượng lớn các phiên hoặc các nhánh chuyển tiếp giữa ứng dụng cũng có thể làm tổng thời lượng tăng.

Tuy nhiên, không nên khẳng định rằng tăng số lần chuyển ứng dụng luôn làm screen time tăng theo tỷ lệ cố định. Một thử nghiệm ngẫu nhiên về sử dụng smartphone có mục tiêu đã theo dõi cả số lần mở khóa và số phút dùng máy. Nhóm can thiệp giảm từ khoảng 228 xuống 196 phút mỗi ngày, tức khoảng 32 phút, nhưng số lần mở khóa hằng ngày không giảm rõ rệt. Điều này cho thấy tần suất kiểm tra và tổng thời lượng là hai chỉ số liên quan nhưng không thể thay thế cho nhau.

Vì vậy, chuyển ứng dụng liên tục có thể kéo dài thời gian dùng chủ yếu khi mỗi lần chuyển làm phát sinh nội dung ngoài mục tiêu ban đầu hoặc làm trì hoãn điểm dừng. Nếu người dùng chuyển nhanh giữa hai công cụ cần thiết rồi đóng thiết bị, tổng thời gian không nhất thiết tăng.

Ảnh hưởng còn phụ thuộc loại nhiệm vụ và cách chuyển đổi

Không phải mọi hoàn cảnh đều chịu tác động như nhau. Sự chuyển đổi thường đáng chú ý hơn khi nhiệm vụ ban đầu cần duy trì nhiều thông tin, có mục tiêu dài hoặc đòi hỏi kiểm soát chú ý liên tục.

Ví dụ, rời một bài viết dài đang phân tích để kiểm tra ba ứng dụng khác tạo yêu cầu khôi phục ngữ cảnh lớn hơn so với việc chuyển từ ứng dụng máy ảnh sang thư viện ảnh. Tương tự, việc đổi ứng dụng theo kế hoạch — tra số liệu rồi quay lại bảng tính — khác về bản chất với việc rời bảng tính vì một thông báo không liên quan.

Cường độ và thời lượng sử dụng cũng quan trọng. Trong một thí nghiệm với người trẻ khỏe mạnh, 45 phút sử dụng smartphone tự do được so sánh với 45 phút xem phim tài liệu. Sau điều kiện smartphone, người tham gia có phản ứng chậm hơn trong bài kiểm tra vigilance và mắc nhiều lỗi NoGo hơn; tuy vậy, chính tác giả nhấn mạnh rằng cơ chế sinh lý phía sau vẫn cần nghiên cứu thêm và kết quả không cho phép quy mọi loại dùng smartphone về cùng một tác động.

Do đó, điều đáng quan sát không chỉ là “tôi chuyển app bao nhiêu lần”, mà còn là tôi chuyển để phục vụ cùng mục tiêu hay để rời khỏi mục tiêu. Hai hành vi có thể nhìn giống nhau trong lịch sử ứng dụng nhưng có ý nghĩa nhận thức rất khác.

Giảm chuyển ứng dụng nên nhắm vào điểm kích hoạt, không chỉ tổng số phút

Nếu mục tiêu là giảm sự phân tán, chỉ đặt một giới hạn screen time tổng thể có thể chưa chạm đúng cơ chế. Người dùng vẫn có thể dùng cùng số phút nhưng chia thời gian thành hàng chục lần kiểm tra và chuyển ngữ cảnh.

Một cách thực tế hơn là làm cho mỗi lần mở hoặc đổi ứng dụng có ý định rõ ràng hơn:

1.    Xác định ứng dụng đích trước khi mở máy — biết mình cần gửi tin nhắn, tra lịch hay đọc tài liệu giúp giảm khả năng trượt sang chuỗi ứng dụng khác

2.    Gom các lượt kiểm tra không khẩn cấp — thay vì phản ứng với từng tín hiệu riêng lẻ, dành những thời điểm cụ thể để xem tin nhắn, email hoặc mạng xã hội

3.    Giảm tín hiệu kích hoạt không cần thiết — tắt thông báo, badge hoặc shortcut của những ứng dụng thường khiến phiên sử dụng lệch khỏi mục tiêu

4.    Tạo điểm kết thúc rõ ràng — sau khi hoàn thành việc cần làm, khóa màn hình thay vì xem “còn gì nữa không”

5.    Theo dõi cả số lần mở máy và thời lượng — chỉ nhìn tổng số giờ có thể bỏ qua một kiểu sử dụng rất phân mảnh; chỉ nhìn số lần mở lại bỏ qua những phiên ít nhưng kéo dài

Các thử nghiệm can thiệp cũng gợi ý rằng việc tăng tính có mục tiêu của hành vi sử dụng có thể hữu ích. Trong nghiên cứu của Keller và cộng sự, cả nhóm luyện sử dụng smartphone có định hướng mục tiêu lẫn nhóm thực hiện “time-out” đều giảm thời gian dùng máy, dù can thiệp chuyên biệt không vượt trội nhóm đối chứng chủ động. Điều đó phù hợp với quan điểm rằng thay đổi cách bắt đầu và kết thúc phiên sử dụng có thể quan trọng hơn việc chỉ cố gắng “dùng điện thoại ít đi”.

Chuyển ứng dụng liên tục có thể ảnh hưởng hành vi sử dụng thiết bị theo một chuỗi liên kết: mỗi lần đổi mục tiêu tạo thêm yêu cầu tái định hướng nhận thức; các điểm ngắt lặp lại làm phiên sử dụng phân mảnh; tín hiệu quen thuộc có thể thúc đẩy những lần kiểm tra ngày càng tự động; và mỗi lần chuyển lại mở thêm khả năng tiếp tục sử dụng ngoài mục tiêu ban đầu. Kết quả có thể là cảm giác chú ý bị chia nhỏ và thời gian dùng kéo dài dù từng lần kiểm tra riêng lẻ rất ngắn.

Tuy vậy, tác động không nằm ở việc “mở nhiều ứng dụng” tự thân. Yếu tố quan trọng hơn là mức độ thay đổi mục tiêu, số lần bị kéo khỏi nhiệm vụ đang làm và khả năng kết thúc phiên sử dụng đúng lúc. Vì thế, muốn giảm sự phân tán, điều cần điều chỉnh trước tiên không nhất thiết là số ứng dụng trên thiết bị, mà là vòng lặp khiến người dùng liên tục rời mục tiêu này để bước sang mục tiêu khác.