Những dấu hiệu khó kiểm soát việc dùng thiết bị số

Ba tín hiệu cốt lõi có thể dùng để quan sát một kiểu sử dụng đang trở nên khó kiểm soát là: khả năng kiểm soát suy giảm, thiết bị ngày càng được ưu tiên hơn những hoạt động khác và hành vi vẫn tiếp diễn dù hậu quả đã xuất hiện. Đây cũng là các đặc điểm WHO sử dụng khi mô tả gaming disorder, nhưng tiêu chuẩn đó dành riêng cho hành vi chơi game và không nên tự động áp thành chẩn đoán cho mọi hình thức sử dụng thiết bị số.

Khó dừng lại dù đã có ý định dừng

Dấu hiệu trực tiếp nhất của việc sử dụng thiết bị khó kiểm soát không phải là cầm điện thoại lâu, mà là khoảng cách lặp đi lặp lại giữa ý định và hành vi thực tế.

Một người có thể dự định xem điện thoại trong vài phút nhưng liên tục kéo dài lâu hơn dự kiến. Họ biết cần đặt máy xuống để ngủ, học, làm việc hoặc thực hiện một việc khác, nhưng vẫn chuyển từ ứng dụng này sang ứng dụng khác. Khi nhận ra mình đã dùng quá lâu, họ quyết định lần sau sẽ dừng sớm hơn, song cùng một tình huống lại lặp lại.

Những biểu hiện đáng chú ý gồm:

·         Thường xuyên sử dụng lâu hơn thời gian mình định trước

·         Nhiều lần tự đặt giới hạn nhưng nhanh chóng phá vỡ giới hạn đó

·         Muốn dừng nhưng luôn tìm lý do để xem thêm một nội dung, một video hoặc một lượt nữa

·         Sau khi đã đặt thiết bị xuống vẫn nhanh chóng cầm lại mà không có mục đích rõ ràng

·         Khó chuyển sự chú ý sang nhiệm vụ khác dù biết nhiệm vụ đó quan trọng hơn

Vấn đề nằm ở khả năng ức chế hành vi đang giảm trong những tình huống có tín hiệu hấp dẫn, chứ không đơn giản ở số phút sử dụng. Các nghiên cứu về problematic Internet use và problematic mobile phone use đã ghi nhận mối liên hệ với những khó khăn trong kiểm soát ức chế và các chức năng nhận thức liên quan đến tự kiểm soát.

Một lần xem quá giờ vì bộ phim hấp dẫn không cho thấy thói quen khó kiểm soát. Mức độ đáng chú ý tăng lên khi sự thất bại trong việc dừng lại trở thành một mô hình lặp lại ở nhiều ngày và nhiều hoàn cảnh.

Việc kiểm tra thiết bị trở thành phản ứng gần như tự động

Một thay đổi khác thường xuất hiện khi hành vi sử dụng thiết bị không còn bắt đầu hoàn toàn từ một quyết định có chủ đích.

Người dùng có thể mở khóa điện thoại ngay khi vừa thức dậy, kiểm tra màn hình mỗi khi có vài phút trống hoặc cầm máy chỉ vì nhìn thấy thiết bị nằm trên bàn. Có trường hợp mục đích ban đầu chỉ là kiểm tra giờ, trả lời một tin nhắn hoặc tìm một thông tin, nhưng sau đó người dùng vô thức chuyển sang mạng xã hội, video hoặc nội dung khác.

Dấu hiệu quan trọng không phải bản thân việc kiểm tra thường xuyên, mà là mức độ hành vi được kích hoạt trước khi người dùng kịp cân nhắc mình có thực sự cần sử dụng hay không.

Chu trình có thể diễn ra rất nhanh:

Tín hiệu như thông báo, cảm giác buồn chán hoặc một khoảng thời gian trống → cầm thiết bị → nhận nội dung mới hoặc phần thưởng tức thời → tiếp tục kiểm tra → hành vi dần dễ được kích hoạt hơn trong lần sau.

Khi đó, người dùng có thể nhận ra mình đang cầm điện thoại nhưng không nhớ rõ tại sao mình mở máy. Nếu hiện tượng này xảy ra thường xuyên cùng với việc khó dừng, nó cung cấp thêm bằng chứng rằng hành vi đang chuyển từ sử dụng có chủ đích sang một thói quen khó điều chỉnh.

Tuy nhiên, kiểm tra điện thoại nhiều lần do yêu cầu nghề nghiệp, chăm sóc người thân hoặc chờ một thông tin quan trọng không thể được đánh giá theo cùng cách. Điều cần xem xét vẫn là mức độ chủ động và khả năng dừng khi nhu cầu thực tế đã kết thúc.

Thiết bị bắt đầu chiếm chỗ của những hoạt động quan trọng hơn

Một thói quen trở nên đáng quan tâm hơn khi thiết bị không chỉ lấy thêm thời gian mà còn đẩy những hoạt động cần thiết ra khỏi lịch sinh hoạt.

Người dùng có thể tiếp tục lướt màn hình mặc dù đã đến giờ ngủ, trì hoãn bài tập hoặc công việc để xem nội dung, cầm điện thoại trong những cuộc trò chuyện trực tiếp hoặc bỏ bớt vận động và hoạt động ngoại tuyến để có thêm thời gian sử dụng thiết bị.

Đây là sự thay đổi về thứ tự ưu tiên.

Một số biểu hiện có thể quan sát là:

·         Giờ ngủ thường xuyên bị đẩy muộn vì chưa muốn ngừng sử dụng thiết bị

·         Công việc hoặc học tập bị trì hoãn để tiếp tục xem nội dung

·         Các bữa ăn, cuộc trò chuyện hoặc thời gian với gia đình thường xuyên bị ngắt bởi việc kiểm tra màn hình

·         Hoạt động từng đem lại hứng thú dần bị bỏ qua để dành thêm thời gian trực tuyến

·         Việc cần làm chỉ được bắt đầu sau khi “xem thêm một chút”, nhưng khoảng trì hoãn liên tục kéo dài

WHO xem việc một hành vi ngày càng được ưu tiên hơn các sở thích và hoạt động hằng ngày khác là một thành phần quan trọng khi đánh giá gaming disorder. Với việc sử dụng thiết bị nói chung, nguyên tắc này hữu ích như một dấu hiệu quan sát chức năng, không phải một tiêu chuẩn chẩn đoán chung.

Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, American Academy of Pediatrics cũng nhấn mạnh rằng tác động của môi trường số cần được xem xét cùng giấc ngủ, hoạt động thể chất, học tập, quan hệ gia đình và khả năng điều hòa cảm xúc thay vì chỉ dựa vào thời lượng màn hình.

Vẫn tiếp tục sử dụng dù đã thấy hậu quả trong sinh hoạt

Khả năng kiểm soát suy giảm trở nên rõ hơn khi một người đã nhận thấy hậu quả nhưng hành vi vẫn không thay đổi đáng kể.

Ví dụ, người dùng biết việc xem thiết bị ban đêm khiến mình ngủ muộn nhưng vẫn lặp lại. Họ nhận ra việc kiểm tra điện thoại liên tục làm gián đoạn tập trung nhưng rất khó để máy ra xa khi làm việc. Mâu thuẫn với người thân về thời gian sử dụng đã xuất hiện nhiều lần nhưng thói quen vẫn tiếp diễn.

Điểm cần chú ý là chuỗi:

Hành vi → hậu quả có thể nhận thấy → ý định thay đổi → hành vi tiếp tục lặp lại.

Các hậu quả có thể xuất hiện ở nhiều mặt:

Giấc ngủ

Thiết bị có thể kéo dài giờ thức vì người dùng tiếp tục tiêu thụ nội dung vào thời điểm đáng lẽ đã ngủ. Với trẻ em và thanh thiếu niên, tài liệu của AAP ghi nhận problematic digital media use có liên hệ với giờ ngủ muộn hơn, thời lượng ngủ ngắn hơn và chất lượng ngủ kém hơn; đồng thời mối quan hệ có thể hai chiều, nghĩa là khó ngủ cũng có thể thúc đẩy việc tìm đến thiết bị.

Học tập và công việc

Nếu người dùng liên tục chuyển sang thiết bị trong lúc thực hiện một nhiệm vụ cần tập trung, công việc có thể bị chia nhỏ thành nhiều lần bắt đầu lại. Dấu hiệu đáng quan tâm là người dùng nhận ra sự gián đoạn nhưng vẫn khó ngăn hành vi kiểm tra.

Quan hệ và sinh hoạt

Thiết bị trở thành nguồn xung đột khi người dùng thường xuyên mất tập trung trong tương tác trực tiếp, trì hoãn trách nhiệm hoặc phản ứng khó chịu mỗi khi người khác đề nghị dừng.

Hậu quả đơn lẻ không chứng minh một người đang có vấn đề. Giá trị của dấu hiệu tăng lên khi hậu quả lặp lại, có ý nghĩa đối với sinh hoạt và vẫn không đủ để người dùng điều chỉnh hành vi. Khái niệm problematic Internet use trong nghiên cứu cũng thường gắn việc sử dụng khó kiểm soát với distress hoặc suy giảm chức năng, thay vì chỉ coi thời lượng cao là tiêu chí duy nhất.

Cảm giác thôi thúc hoặc khó chịu khiến việc rời thiết bị ngày càng khó

Một người cũng có thể nhận thấy mình không chỉ sử dụng thiết bị để thực hiện một mục đích cụ thể mà ngày càng tìm đến nó như phản ứng mặc định trước cảm xúc hoặc trạng thái khó chịu.

Buồn chán thì mở điện thoại. Căng thẳng thì lướt nội dung. Gặp một nhiệm vụ khó thì chuyển sang mạng xã hội. Chờ đợi vài phút cũng cảm thấy cần có màn hình.

Bản thân việc dùng thiết bị để thư giãn không phải vấn đề. Điều cần quan sát là liệu nó có dần trở thành cách phản ứng gần như duy nhất mỗi khi xuất hiện buồn chán, căng thẳng hoặc cảm xúc khó chịu hay không.

Một số người còn cảm thấy bồn chồn, sốt ruột hoặc liên tục nghĩ đến việc kiểm tra thiết bị khi buộc phải để máy sang một bên. Tuy nhiên, những cảm giác này không nên được diễn giải riêng lẻ thành “cai nghiện” hoặc bằng chứng của một rối loạn. Nhiều yếu tố khác như yêu cầu liên lạc, thói quen công việc, lo âu hoặc hoàn cảnh xã hội có thể tạo ra biểu hiện tương tự.

Nghiên cứu về problematic smartphone use cho thấy mối liên hệ với các khó khăn về điều hòa cảm xúc và nhiều vấn đề tâm lý, nhưng mối liên hệ không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả một chiều. Một người có thể sử dụng smartphone nhiều hơn vì đang căng thẳng hoặc có triệu chứng tâm lý, trong khi chính cách sử dụng đó cũng có thể góp phần duy trì một vòng lặp bất lợi.

Vì vậy, dấu hiệu có giá trị nhất không phải “cảm thấy muốn xem điện thoại”, mà là không còn nhiều lựa chọn khác để ứng phó và liên tục thất bại khi muốn không sử dụng.

Cần nhìn vào mô hình hành vi, không chỉ số giờ màn hình

Không tồn tại một ngưỡng thời gian phổ quát mà vượt qua đó mọi hình thức sử dụng điện thoại, máy tính bảng hay máy tính đều trở thành thói quen mất kiểm soát.

Hai người có thể cùng sử dụng thiết bị nhiều giờ nhưng mang ý nghĩa rất khác nhau. Một người sử dụng chủ yếu cho công việc rồi có thể dừng ngay khi hoàn thành. Người còn lại dành ít thời gian hơn nhưng nhiều lần thất bại khi cố ngừng, trì hoãn giờ ngủ và liên tục quay lại thiết bị dù đã muốn hạn chế.

Vì thế, khi tự quan sát, nên xem đồng thời bốn câu hỏi:

1.    Tôi có thể chủ động dừng khi muốn không?

2.    Thiết bị có ngày càng được ưu tiên hơn những việc quan trọng khác không?

3.    Việc sử dụng đã gây hậu quả đáng kể trong sinh hoạt chưa?

4.    Tôi có tiếp tục hành vi dù đã nhận ra những hậu quả đó không?

Cách tiếp cận này tránh một hiểu lầm phổ biến: dùng nhiều đồng nghĩa với nghiện. Nghiên cứu gần đây về thanh thiếu niên cũng cho thấy problematic screen use và tổng thời lượng màn hình không phải là hai khái niệm có thể thay thế cho nhau; yếu tố suy giảm chức năng có giá trị riêng khi đánh giá một kiểu sử dụng có vấn đề.

Nếu chỉ thỉnh thoảng dùng lâu hơn dự kiến nhưng vẫn có thể điều chỉnh khi cần, các hoạt động quan trọng không bị thay thế và sinh hoạt không chịu ảnh hưởng đáng kể, điều đó chưa cho thấy một mô hình khó kiểm soát rõ ràng.

Ngược lại, khi mất kiểm soát, ưu tiên thiết bị, hậu quả và việc tiếp tục sử dụng bất chấp hậu quả xuất hiện cùng nhau và lặp lại, mức độ đáng quan tâm cao hơn nhiều so với một con số thời gian màn hình riêng lẻ. Nếu mô hình này gây suy giảm rõ rệt trong học tập, công việc, giấc ngủ, quan hệ hoặc sức khỏe tinh thần, việc trao đổi với chuyên gia y tế hoặc sức khỏe tâm thần có thể giúp đánh giá cả hành vi sử dụng thiết bị lẫn những vấn đề có thể đang thúc đẩy nó. Đối với trẻ em và thanh thiếu niên có triệu chứng problematic media use, AAP cũng khuyến nghị xem xét các khó khăn nền như ADHD, lo âu hoặc trầm cảm thay vì chỉ xử lý thời gian màn hình.

Khó kiểm soát việc dùng thiết bị không được nhận diện tốt nhất bằng câu hỏi “mỗi ngày dùng bao nhiêu giờ”, mà bằng câu hỏi “mình còn chủ động lựa chọn được cách sử dụng hay không?”. Những tín hiệu mạnh nhất là nhiều lần muốn dừng nhưng không dừng được, hành vi kiểm tra ngày càng tự động, thiết bị lấn át các hoạt động quan trọng và việc sử dụng vẫn tiếp diễn dù hậu quả đã rõ.

Quan sát một mô hình kéo dài và tác động của nó lên sinh hoạt sẽ có ý nghĩa hơn việc dựa vào một lần dùng quá lâu hoặc một con số thời gian màn hình đơn lẻ. Đồng thời, những dấu hiệu này dùng để nhận biết sớm một kiểu sử dụng đáng xem xét, không phải để tự chẩn đoán một rối loạn.