Luôn mang điện thoại bên mình củng cố thói quen sử dụng thế nào?

Điểm quan trọng không nằm ở một lần cầm điện thoại riêng lẻ. Cơ chế củng cố xuất hiện khi cùng một chuỗi tín hiệu → kiểm tra điện thoại được lặp đi lặp lại. Nghiên cứu về thói quen nhìn chung mô tả tính tự động của hành vi thông qua mối liên hệ giữa tín hiệu và phản ứng; nghiên cứu riêng về smartphone cũng cho thấy nhiều hành vi sử dụng hằng ngày có thể được thúc đẩy bởi các tín hiệu liên quan đến điện thoại.

Điện thoại luôn ở gần làm giảm “ma sát” trước mỗi lần kiểm tra

Một hành vi dễ thực hiện có nhiều cơ hội được lặp lại hơn một hành vi đòi hỏi thêm nhiều bước. Khi điện thoại đã ở trên người, người dùng không cần đứng dậy, đi tìm thiết bị hay chủ động chuẩn bị trước khi sử dụng. Khoảng cách giữa ý nghĩ “xem thử” và hành động mở màn hình vì thế rất ngắn.

Sự thuận tiện này đặc biệt đáng chú ý trong những khoảng thời gian nhỏ: chờ thang máy, đứng xếp hàng, dừng giữa hai công việc hoặc vừa kết thúc một cuộc trò chuyện. Mỗi khoảng trống đều có thể trở thành một cơ hội kiểm tra mới nếu thiết bị ở ngay tầm với.

Điều đó không có nghĩa chỉ cần mang điện thoại bên mình thì chắc chắn sẽ sử dụng quá mức. Khả năng tiếp cận chỉ tạo điều kiện cho hành vi xảy ra dễ dàng hơn; việc người dùng có thực sự mở máy còn phụ thuộc vào mục đích, bối cảnh, thông báo, mức độ hình thành thói quen và khả năng tự kiểm soát.

Chính sự khác biệt này giúp phân biệt “điện thoại ở gần” với nguyên nhân duy nhất của hành vi. Vị trí của thiết bị chủ yếu làm giảm rào cản để một phản ứng vốn đã có khả năng xảy ra được thực hiện nhanh hơn.

Sự hiện diện của điện thoại có thể trở thành tín hiệu kích hoạt hành vi

Thói quen không nhất thiết bắt đầu bằng một quyết định có ý thức đầy đủ. Khi một phản ứng thường xuyên xảy ra sau một tín hiệu nhất định, mối liên hệ giữa tín hiệu và phản ứng có thể mạnh dần. Đây là một đặc điểm quan trọng của tính tự động trong hành vi thói quen.

Với smartphone, tín hiệu không chỉ là âm thanh thông báo. Nó có thể bao gồm việc nhìn thấy thiết bị, cảm nhận điện thoại trong túi, màn hình sáng lên hoặc một hoàn cảnh trước đây thường gắn với việc kiểm tra máy. Một nghiên cứu về đặc tính thói quen trong sử dụng smartphone cho thấy các tín hiệu thị giác liên quan đến điện thoại có thể thúc đẩy phản ứng sử dụng mang tính thói quen, hỗ trợ quan điểm rằng một phần hoạt động sử dụng hằng ngày được kích hoạt bởi cue thay vì luôn xuất phát từ một mục tiêu mới được cân nhắc.

Thông báo là một ví dụ rõ hơn về tín hiệu trực tiếp. Các nghiên cứu thực nghiệm đã xem xét tác động của push notification và cho thấy thông báo có khả năng làm tăng lượt truy cập ứng dụng hoặc thu hút sự chú ý của người dùng.

Vì vậy, luôn mang điện thoại bên mình đồng nghĩa với việc người dùng thường xuyên ở trong phạm vi tiếp nhận các tín hiệu gắn với thiết bị. Càng nhiều tín hiệu có cơ hội xuất hiện, càng có nhiều tình huống mà phản ứng kiểm tra đã học trước đó có thể được khởi động.

Lặp lại chuỗi tín hiệu–kiểm tra giúp hành vi ngày càng tự động

Một lần kiểm tra điện thoại không tạo thành thói quen. Yếu tố quan trọng là sự lặp lại.

Hình dung một chuỗi đơn giản:

Có khoảng trống ngắn → cầm điện thoại → kiểm tra màn hình

Nếu chuỗi này chỉ xuất hiện thỉnh thoảng, nó có thể vẫn là một quyết định có chủ ý. Nhưng khi người dùng luôn có điện thoại trong tầm tay và lặp lại phản ứng đó nhiều lần trong những bối cảnh tương tự, các tín hiệu của hoàn cảnh có thêm cơ hội được liên kết với hành động kiểm tra.

Nghiên cứu về hành vi thói quen xem liên kết cue–response là thành phần cốt lõi của tính tự động. Nghiên cứu về thiết kế can thiệp thay đổi hành vi cũng xác định “prompts and cues” là những yếu tố thường được sử dụng trong các kỹ thuật liên quan đến hình thành và thay đổi thói quen.

Điều này giải thích tại sao người dùng đôi khi có thể mở điện thoại trước khi xác định rõ mình muốn làm gì. Hành vi không nhất thiết bắt đầu bằng suy nghĩ “tôi cần kiểm tra tin nhắn”. Một tín hiệu quen thuộc có thể làm phản ứng xuất hiện trước, sau đó người dùng mới chuyển sang ứng dụng hoặc nội dung cụ thể.

Ở đây, việc mang điện thoại liên tục có vai trò như một điều kiện tăng cơ hội luyện lại phản ứng. Thiết bị càng thường xuyên có mặt trong những hoàn cảnh đời thường, chuỗi cue–response càng có nhiều dịp được tái diễn.

Nhiều bối cảnh hằng ngày có thể dần gắn với việc kiểm tra điện thoại

Tín hiệu của thói quen không nhất thiết nằm bên trong thiết bị. Không gian và tình huống cũng có thể trở thành tín hiệu.

Nếu một người thường xuyên kiểm tra điện thoại khi ngồi trên xe buýt, ăn một mình, nằm trên giường hoặc chờ người khác, những bối cảnh đó có thể ngày càng gắn với hành vi sử dụng thiết bị. Việc luôn có điện thoại bên mình tạo điều kiện để cùng một phản ứng được thực hiện ở rất nhiều địa điểm.

Nghiên cứu thực địa gần đây về mối quan hệ giữa thói quen không gian và smartphone ghi nhận rằng thói quen sử dụng điện thoại mạnh hơn trong những không gian mà người tham gia cũng thường xuyên di chuyển tới hoặc lui tới theo thói quen. Kết quả này phù hợp với ý tưởng rằng bối cảnh quen thuộc có thể tham gia vào quá trình kích hoạt hành vi smartphone.

Điều này tạo ra một vòng củng cố đáng chú ý:

Điện thoại luôn có mặt → kiểm tra được thực hiện trong nhiều bối cảnh → bối cảnh có cơ hội trở thành tín hiệu → gặp lại bối cảnh lại dễ gợi ra phản ứng kiểm tra.

Vì thế, vấn đề không chỉ là tổng thời gian điện thoại nằm trong túi. Điều đáng quan tâm hơn là số lần sự hiện diện đó cho phép một tín hiệu và một phản ứng được ghép lại với nhau.

Cơ hội kiểm tra tăng không đồng nghĩa mọi lần sử dụng đều mất kiểm soát

Một cách hiểu dễ gây nhầm là cho rằng sử dụng điện thoại theo thói quen đồng nghĩa với “nghiện điện thoại”. Hai khái niệm không nên được xem là giống nhau.

Một phản ứng có thể mang tính thói quen đơn giản vì nó được lặp lại nhiều lần trước những tín hiệu quen thuộc. Nghiên cứu về smartphone cũng lưu ý rằng hành vi sử dụng mang tính thói quen cần được phân biệt với problematic smartphone use; nhiều hành động hằng ngày có thể được cue kích hoạt mà không nhất thiết thể hiện một dạng sử dụng có vấn đề.

Tương tự, việc tắt tiếng điện thoại cũng không đảm bảo người dùng sẽ ngừng kiểm tra máy. Một nghiên cứu về chế độ im lặng ghi nhận rằng việc tắt âm thanh hoặc rung có thể đi kèm với nhiều hành vi kiểm tra điện thoại hơn ở một số người, đặc biệt khi có các yếu tố tâm lý như fear of missing out.

Do đó, cần tách ba yếu tố:

·         Sự sẵn có của thiết bị quyết định hành vi dễ được thực hiện đến đâu

·         Tín hiệu và bối cảnh có thể gợi ra phản ứng đã học

·         Mức độ củng cố của thói quen ảnh hưởng đến khả năng phản ứng xuất hiện tự động

Luôn mang điện thoại bên mình chủ yếu tác động vào hai yếu tố đầu: thiết bị luôn sẵn sàng và các cue liên quan đến nó có nhiều cơ hội xuất hiện. Qua quá trình lặp lại, điều đó có thể góp phần làm yếu tố thứ ba mạnh lên.

Khoảng cách với điện thoại có thể làm thay đổi số cơ hội kích hoạt thói quen

Nếu sự hiện diện liên tục làm tăng cơ hội thực hiện chuỗi cue–response, thì tạo ra những thời điểm điện thoại không ở ngay tầm với về nguyên tắc sẽ làm giảm một phần số cơ hội đó.

Điểm này không nên hiểu thành một quy tắc tuyệt đối kiểu “để điện thoại ở phòng khác là hết thói quen”. Thói quen đã hình thành có thể vẫn được kích hoạt bởi hoàn cảnh, cảm giác chờ đợi hoặc mong muốn kiểm tra thông tin ngay cả khi thiết bị không hiện diện trước mắt.

Tuy nhiên, việc tăng khoảng cách vật lý tạo thêm một bước trước hành động: người dùng phải đi lấy máy hoặc chủ động quyết định mang máy tới. Bước bổ sung này phá vỡ phần nào tính tức thời vốn tồn tại khi điện thoại luôn nằm trong tay hoặc túi.

Các nghiên cứu can thiệp giảm sử dụng smartphone thường tác động vào môi trường tín hiệu—chẳng hạn thay đổi thông báo hoặc những đặc điểm khiến việc tương tác diễn ra tự động—thay vì giả định rằng ý chí đơn thuần là yếu tố duy nhất quyết định hành vi.

Ý nghĩa thực tế ở đây không phải điện thoại cần bị loại bỏ hoàn toàn khỏi sinh hoạt. Quan trọng hơn là nhận ra rằng vị trí của thiết bị cũng là một phần của môi trường hành vi. Khi điện thoại luôn có mặt, rất nhiều khoảnh khắc có thể trở thành cơ hội kiểm tra; khi sự tiếp cận không còn hoàn toàn tức thời, một phần những cơ hội đó biến mất.

Luôn mang điện thoại bên mình có thể củng cố thói quen sử dụng vì thiết bị liên tục sẵn có, các tín hiệu liên quan đến nó xuất hiện thường xuyên và phản ứng kiểm tra có nhiều cơ hội được lặp lại. Theo thời gian, sự lặp lại trong các bối cảnh quen thuộc có thể làm mối liên hệ giữa tín hiệu và hành động mạnh hơn, khiến việc cầm hoặc mở điện thoại đôi khi diễn ra với ít cân nhắc có ý thức hơn.

Tuy vậy, sự hiện diện của điện thoại không tự động tạo ra sử dụng quá mức hay sử dụng có vấn đề. Nó nên được hiểu là một điều kiện làm tăng cơ hội kích hoạt và luyện lại hành vi. Mức độ hành vi trở thành thói quen còn phụ thuộc vào tần suất lặp lại, tín hiệu, bối cảnh và đặc điểm của từng người.