Sử dụng nhiều thiết bị cùng lúc ảnh hưởng tập trung thế nào?

Vì vậy, ảnh hưởng đáng chú ý của sử dụng nhiều thiết bị cùng lúc không chỉ nằm ở số lượng màn hình. Vấn đề quan trọng hơn là các thiết bị có tạo ra nhiều nhiệm vụ cạnh tranh, nhiều tín hiệu gây xao nhãng và nhiều lần chuyển trọng tâm hay không. Khi điều đó xảy ra thường xuyên, sự chú ý có thể trở nên phân mảnh: một phần nguồn lực dành cho nhiệm vụ chính, phần khác bị kéo sang thông báo, nội dung hoặc hành động trên thiết bị thứ hai.

Sự chú ý bị phân mảnh khi não phải liên tục đổi mục tiêu

Trong ngữ cảnh này, “phân mảnh sự chú ý” không có nghĩa là khả năng tập trung bị chia thành nhiều phần độc lập có thể hoạt động hoàn toàn song song. Thường chính xác hơn khi xem đó là quá trình trọng tâm chú ý bị chuyển qua lại giữa các nguồn thông tin.

Ví dụ, một người đang đọc báo cáo trên laptop rồi nhìn sang điện thoại để trả lời tin nhắn. Khi quay lại báo cáo, họ không chỉ tiếp tục từ đúng trạng thái nhận thức trước đó. Não còn phải tái xác định mình đang làm gì, thông tin nào đang quan trọng và bước xử lý tiếp theo là gì. Nếu chu kỳ này lặp lại nhiều lần, khoảng thời gian tập trung liên tục vào nhiệm vụ chính bị chia thành những đoạn ngắn hơn.

Nghiên cứu về chuyển đổi nhiệm vụ từ lâu đã ghi nhận “switching cost” — chi phí phát sinh khi hệ thống nhận thức phải chuyển từ tập quy tắc hoặc mục tiêu này sang tập khác. American Psychological Association cũng tổng hợp rằng việc chuyển nhiệm vụ tạo ra những khoảng gián đoạn nhận thức dù mỗi lần chuyển có thể rất ngắn.

Điều đó giải thích vì sao hai thiết bị không nhất thiết gây vấn đề nếu thiết bị thứ hai chỉ hiển thị thông tin phục vụ trực tiếp cùng một nhiệm vụ. Ngược lại, một điện thoại liên tục đưa người dùng sang những mục tiêu không liên quan có thể gây phân mảnh đáng kể dù chỉ có hai màn hình.

Chuyển đổi liên tục làm gián đoạn mạch xử lý của nhiệm vụ chính

Chi phí lớn của việc sử dụng nhiều thiết bị xuất hiện khi mỗi thiết bị đại diện cho một nhiệm vụ khác nhau. Viết tài liệu, đọc tin nhắn, xem mạng xã hội và phản hồi email đều đòi hỏi các mục tiêu, quy tắc và loại thông tin khác nhau.

Mỗi lần chuyển, hệ thống kiểm soát nhận thức phải giảm ưu tiên cho nhiệm vụ cũ rồi kích hoạt yêu cầu của nhiệm vụ mới. Khi quay trở lại, người dùng cần khôi phục “bối cảnh” của công việc trước đó: mình đã đọc đến đâu, đang lập luận điều gì hoặc bước tiếp theo cần thực hiện là gì.

Vì thế, tác động không chỉ là vài giây dùng điện thoại. Một lần kiểm tra ngắn có thể chia một giai đoạn tập trung thành hai phần và tạo thêm một lần rời nhiệm vụ cùng một lần quay lại. Tần suất chuyển đổi càng lớn, số lần phải tái định hướng càng nhiều.

Cơ chế này cũng giúp phân biệt đa thiết bị với đa nhiệm nhận thức. Có thể sử dụng hai màn hình nhưng vẫn duy trì một mục tiêu duy nhất, chẳng hạn đọc dữ liệu ở màn hình phụ trong khi viết phân tích ở màn hình chính. Trong trường hợp đó, chi phí chuyển đổi có thể thấp hơn đáng kể so với việc một màn hình dành cho công việc còn màn hình kia chứa các nhiệm vụ cạnh tranh.

Khả năng duy trì chú ý và lọc nhiễu có thể suy giảm

Một biểu hiện khác của sự phân mảnh là khó giữ sự chú ý ổn định trong thời gian dài. Thay vì duy trì ưu tiên mạnh cho một nguồn thông tin, người dùng trở nên thường xuyên tiếp nhận hoặc kiểm tra các tín hiệu bên ngoài nhiệm vụ hiện tại.

Một nghiên cứu với 924 người tham gia đã xem xét mối liên hệ giữa mức độ media multitasking và chú ý duy trì bằng cả tự báo cáo lẫn nhiệm vụ đo hiệu suất. Nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa mức media multitasking cao hơn với những khác biệt bất lợi về khả năng duy trì chú ý, dù bản chất quan sát của dữ liệu không cho phép kết luận đơn giản rằng đa nhiệm phương tiện trực tiếp gây ra mọi khác biệt này.

Các tổng quan về media multitasking cũng ghi nhận rằng những người có mức sử dụng nhiều phương tiện đồng thời cao thường thể hiện độ biến thiên thời gian phản ứng lớn hơn trong một số nhiệm vụ chú ý duy trì. Điều này phù hợp với hiện tượng tập trung không ổn định: hiệu suất không nhất thiết giảm đều, nhưng dễ xuất hiện những thời điểm chú ý “rơi” khỏi nhiệm vụ.

Khả năng lọc thông tin không liên quan cũng quan trọng. Nghiên cứu kinh điển của Ophir và cộng sự cho thấy nhóm media multitasking cao có xu hướng nhạy hơn với các kích thích ngoài nhiệm vụ và thể hiện kiểu kiểm soát chú ý từ trên xuống kém chọn lọc hơn trong các bài kiểm tra được sử dụng.

Theo nghĩa thực tế, người dùng không nhất thiết cảm thấy mình “mất tập trung hoàn toàn”. Thay vào đó, ngưỡng để một thông báo, hình ảnh hoặc nội dung mới giành lấy sự chú ý có thể thấp hơn.

Tập trung kém hơn không đồng nghĩa với một quan hệ nhân quả đơn giản

Một điểm dễ hiểu sai là cho rằng dùng nhiều thiết bị chắc chắn “làm hỏng” khả năng chú ý. Bằng chứng hiện có không hỗ trợ một kết luận tuyệt đối như vậy.

Nhiều nghiên cứu phát hiện mối liên hệ giữa media multitasking cao với chú ý duy trì kém hơn, nhiều lần mất tập trung hơn hoặc trí nhớ yếu hơn. Chẳng hạn, một nghiên cứu về trí nhớ cho thấy media multitasking nặng hơn có liên quan với xu hướng xuất hiện các khoảng hụt chú ý và quên nhiều hơn.

Tuy nhiên, kết quả về khả năng chuyển đổi nhiệm vụ không hoàn toàn thống nhất. Một số nghiên cứu ghi nhận bất lợi, một số không tìm thấy khác biệt rõ ràng, còn một số từng báo cáo kết quả tốt hơn ở những người media multitasking nhiều. Các nghiên cứu gần đây vẫn mô tả bằng chứng về task switching là hỗn hợp thay vì một hiệu ứng đồng nhất.

Có ít nhất hai cách diễn giải cần được tách biệt. Một là việc thường xuyên chuyển đổi giữa thiết bị góp phần hình thành kiểu phân bổ chú ý dễ bị gián đoạn. Hai là những người vốn có xu hướng tìm kiếm kích thích, dễ xao nhãng hoặc thích chuyển nhiệm vụ cũng có khả năng chọn media multitasking thường xuyên hơn. Dữ liệu tương quan đơn thuần khó phân biệt hoàn toàn hai chiều này.

Do đó, kết luận chắc chắn hơn là: sử dụng nhiều thiết bị theo cách tạo ra nhiều nhiệm vụ cạnh tranh và nhiều lần chuyển chú ý có liên quan với sự chú ý kém ổn định trong nhiều nghiên cứu; nhưng mức độ và quan hệ nhân quả phụ thuộc bối cảnh, cá nhân và loại nhiệm vụ.

Mức ảnh hưởng phụ thuộc cách các thiết bị cạnh tranh nguồn lực nhận thức

Không phải mọi tổ hợp thiết bị đều gây mức nhiễu giống nhau. Điều quan trọng là chúng cạnh tranh với nhiệm vụ chính đến mức nào.

Hai hoạt động cùng đòi hỏi xử lý thị giác có thể gây nhiễu mạnh hơn so với một số tổ hợp sử dụng các kênh cảm giác khác nhau. Nghiên cứu về media multitasking cũng lưu ý rằng tác động lên hiệu suất có thể khác nhau tùy việc các nhiệm vụ cùng tranh chấp nguồn lực thị giác hay phân bố qua những kênh khác.

Mức độ chủ động cũng quan trọng. Một màn hình phụ chứa tài liệu tham khảo ổn định không tạo áp lực giống điện thoại liên tục xuất hiện thông báo. Tương tự, nghe âm thanh nền quen thuộc không nhất thiết tạo mức chuyển đổi mục tiêu giống việc vừa làm bài vừa tham gia một cuộc trò chuyện.

Tần suất gián đoạn là yếu tố tiếp theo. Một lần chuyển thiết bị sau khi hoàn thành một phần công việc khác về bản chất so với việc kiểm tra điện thoại mỗi vài phút. Trường hợp thứ hai liên tục phá vỡ các khoảng tập trung liền mạch và buộc người dùng khôi phục trạng thái nhiệm vụ nhiều lần hơn.

Bối cảnh nghiên cứu cho thấy hành vi này không hiếm. Phân tích 16 nghiên cứu trực tuyến với 2.972 người tham gia ghi nhận media multitasking xuất hiện trung bình khoảng 38%, với tỷ lệ giữa các nghiên cứu dao động từ 9% đến 85%. Con số này mô tả mức phổ biến trong các bối cảnh nghiên cứu trực tuyến cụ thể, không phải tỷ lệ chung cho mọi người hoặc mọi hoạt động.

Giảm số lần chuyển chú ý quan trọng hơn chỉ giảm số lượng thiết bị

Nếu mục tiêu là duy trì tập trung, giải pháp hợp lý không nhất thiết là chỉ sử dụng một thiết bị trong mọi hoàn cảnh. Hiệu quả hơn là giảm những nguồn tạo ra mục tiêu cạnh tranh và chuyển đổi không cần thiết.

Có thể giữ màn hình phụ khi nó hỗ trợ trực tiếp cùng một công việc, nhưng hạn chế các ứng dụng không liên quan. Thông báo không cần phản hồi ngay có thể được tắt hoặc gom lại thay vì cho phép mỗi tín hiệu tạo một lần đổi trọng tâm. Những công việc cần suy luận, viết, học hoặc đọc sâu cũng phù hợp hơn với các khoảng thời gian mà nhiệm vụ chính được bảo vệ khỏi những tương tác ngoài mục tiêu.

Một cách tự kiểm tra đơn giản là không chỉ đếm số thiết bị đang bật, mà đặt câu hỏi: “Trong khoảng thời gian này, tôi đang theo đuổi bao nhiêu mục tiêu khác nhau?” Nếu laptop, máy tính bảng và màn hình ngoài đều phục vụ một nhiệm vụ, hệ thống vẫn có thể tương đối thống nhất. Nếu mỗi thiết bị kéo người dùng tới một mục tiêu khác, nguy cơ phân mảnh chú ý tăng lên.

Vì vậy, yếu tố cần kiểm soát nhất không phải bản thân thiết bị mà là kiến trúc của sự chú ý: số luồng thông tin cạnh tranh, số lần đổi mục tiêu và mức độ dễ dàng mà tín hiệu ngoài nhiệm vụ có thể giành quyền ưu tiên.

Sử dụng nhiều thiết bị cùng lúc có thể làm sự chú ý bị phân mảnh khi chúng buộc người dùng liên tục chuyển giữa các nhiệm vụ, tái định hướng mục tiêu và xử lý thêm các tín hiệu không liên quan. Hệ quả thường thể hiện dưới dạng mạch tập trung bị chia nhỏ, khó duy trì chú ý ổn định và tăng khả năng bị xao nhãng.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất số lượng thiết bị với mức suy giảm tập trung. Hai hoặc nhiều thiết bị cùng phục vụ một mục tiêu có thể tạo ít xung đột hơn nhiều thiết bị mang các nhiệm vụ cạnh tranh. Bằng chứng nghiên cứu cũng chưa cho phép khẳng định một quan hệ nhân quả giống nhau ở mọi người. Điểm có giá trị thực tế nhất là giảm những lần chuyển chú ý không cần thiết và tạo các khoảng làm việc trong đó một mục tiêu được duy trì đủ lâu để quá trình nhận thức diễn ra liên tục.