Thiết bị số và kết nối gia đình thay đổi theo cách sử dụng thế nào?

Sự khác biệt nằm ở cấu trúc tương tác. Khi thiết bị trở thành một đối tượng được cùng chú ý, nó có thể tạo chủ đề chung và cơ hội phản hồi lẫn nhau. Khi thiết bị giữ sự chú ý của từng người trong những luồng nội dung tách biệt, nó dễ cạnh tranh với giao tiếp trực tiếp. Vì vậy, đánh giá ảnh hưởng của thiết bị số tới kết nối gia đình cần nhìn đồng thời vào dùng chung hay dùng riêng, mức độ tương tác trong lúc dùng và những hoạt động quan hệ bị thay thế.

Dùng chung thiết bị có thể biến thời gian màn hình thành thời gian tương tác

Điểm đáng chú ý của việc sử dụng chung không nằm ở chuyện nhiều người cùng nhìn một màn hình. Giá trị xuất hiện khi trải nghiệm số trở thành hoạt động chung: thành viên phản ứng với cùng một nội dung, hỏi nhau, giải thích, đùa vui, lựa chọn hoặc cùng giải quyết một nhiệm vụ.

Cơ chế này gần với khái niệm joint media engagement: phương tiện số cung cấp một tiêu điểm chung để các thành viên trao đổi với nhau. Với cha mẹ và trẻ em, American Academy of Pediatrics khuyến khích lựa chọn và cùng xem nội dung với trẻ, bởi hoạt động đó tạo cơ hội chia sẻ trải nghiệm, tìm hiểu sở thích của trẻ và thảo luận về những gì xuất hiện trên màn hình.

Chẳng hạn, một trò chơi gia đình có thể yêu cầu mọi người thương lượng chiến thuật; một video có thể dẫn tới câu chuyện về trải nghiệm của từng người; một cuộc gọi video với ông bà có thể trực tiếp duy trì quan hệ. Trong các trường hợp này, thiết bị không chỉ tiêu thụ sự chú ý mà còn tổ chức sự chú ý chung.

Tuy nhiên, “cùng xem” chưa đủ để bảo đảm sự kết nối. AAP lưu ý rằng giá trị của việc đồng hành với trẻ phụ thuộc vào việc người lớn thảo luận và giúp trẻ diễn giải nội dung, thay vì chỉ ngồi cạnh nhau một cách thụ động.

Vì vậy, sự khác biệt quan trọng là:

·         Dùng chung có tương tác tạo ra các lượt nói, phản hồi và cảm xúc được chia sẻ

·         Dùng chung nhưng mỗi người vẫn thụ động có thể đem lại ít kết nối hơn nhiều

·         Nội dung không phù hợp hoặc gây căng thẳng vẫn có thể làm giảm chất lượng trải nghiệm dù mọi người cùng xem

Dùng thiết bị riêng dễ tạo các “ốc đảo chú ý” trong cùng một không gian

Khi mỗi thành viên sử dụng một thiết bị riêng, họ có thể ở rất gần nhau về thể chất nhưng lại tham gia vào những môi trường xã hội và thông tin hoàn toàn khác nhau.

Điện thoại đặc biệt dễ tạo ra hiện tượng này vì nội dung mang tính cá nhân hóa, liên tục thay đổi và có thể xuất hiện bất kỳ lúc nào. Tin nhắn, video ngắn, trò chơi hay thông báo khiến điểm chú ý của mỗi người liên tục hướng ra ngoài không gian gia đình.

Ảnh hưởng tới kết nối không nhất thiết bắt đầu từ một cuộc xung đột rõ ràng. Nó có thể xuất hiện dưới dạng những gián đoạn rất nhỏ: một câu hỏi không được nghe thấy, phản ứng bị trì hoãn, ánh mắt không được đáp lại hoặc một câu chuyện phải dừng vì người nghe kiểm tra điện thoại.

Nghiên cứu gọi những gián đoạn do công nghệ chen vào tương tác trực tiếp là technoference. Các nghiên cứu về cha mẹ và trẻ em cho thấy việc cha mẹ bị cuốn vào thiết bị có liên hệ với thay đổi về khả năng phản hồi và chất lượng tương tác; một tổng quan cũng cho thấy mức độ bị hấp thụ vào điện thoại có thể quan trọng hơn bản thân một lần gián đoạn ngắn.

Điều này giải thích tại sao hai gia đình có tổng thời gian dùng thiết bị tương đương vẫn có thể có trải nghiệm rất khác. Một gia đình tập trung phần lớn thời gian màn hình vào những khoảng riêng biệt rồi quay lại sinh hoạt chung; gia đình khác để thiết bị liên tục chen vào bữa ăn, cuộc trò chuyện và lúc chơi với con. Tổng số phút có thể giống nhau nhưng mức độ phân mảnh tương tác không giống nhau.

Khác biệt lớn nhất nằm ở chất lượng chú ý chứ không chỉ ở tổng thời gian

Chỉ đo “screen time” có thể che mất phần quan trọng của vấn đề. Cùng 60 phút sử dụng thiết bị nhưng cấu trúc của 60 phút đó có thể rất khác.

Nếu một người dành một giờ riêng để hoàn thành công việc rồi cất máy khi ăn tối, ảnh hưởng tới tương tác gia đình khác với việc kiểm tra điện thoại vài phút một lần suốt buổi tối. Trường hợp thứ hai có thể tạo nhiều lần chuyển đổi chú ý giữa màn hình và người đối diện.

Các quan sát tự nhiên về gia đình cho thấy giao tiếp xung quanh thiết bị và cách cha mẹ điều tiết việc sử dụng phương tiện là những thành phần quan trọng của trải nghiệm, thay vì chỉ có thời lượng màn hình. Nghiên cứu về trẻ nhỏ cũng nhấn mạnh rằng ảnh hưởng của phương tiện số phụ thuộc vào những yếu tố bối cảnh như nội dung và việc người lớn cùng tham gia.

Do đó, ảnh hưởng tới kết nối gia đình nên được xem qua ít nhất ba câu hỏi: thiết bị đang thu hút sự chú ý của ai, những người đó có đang tương tác với nhau không, và thời gian ấy đang thay thế hoạt động nào?

Nếu màn hình thay thế một khoảng thời gian vốn không có tương tác đáng kể, tác động quan hệ có thể nhỏ. Nhưng nếu nó thay thế bữa ăn chung, trò chuyện trước giờ ngủ, lúc cha mẹ chơi với trẻ hoặc một cuộc trao đổi cần sự chú ý đầy đủ, chi phí đối với kết nối có thể lớn hơn.

Thiết bị riêng không đồng nghĩa với cô lập, thiết bị chung cũng không mặc nhiên gắn kết

Một cách hiểu dễ sai là chia thiết bị thành hai nhóm tuyệt đối: “dùng chung tốt” và “dùng riêng xấu”. Bằng chứng hiện có không hỗ trợ kết luận đơn giản như vậy.

Thời gian riêng trên thiết bị có thể phục vụ những nhu cầu hợp lý: học tập, làm việc, duy trì bạn bè, giải trí cá nhân hoặc nghỉ ngơi. Một thành viên có không gian riêng cũng không có nghĩa quan hệ gia đình yếu đi. Vấn đề phát sinh khi hoạt động riêng thường xuyên cạnh tranh với những thời điểm cần sự hiện diện giữa các thành viên.

Ngược lại, việc cùng ngồi trước TV hàng giờ mà hầu như không nói chuyện không nhất thiết tạo ra nhiều kết nối. Chính sự tương tác xoay quanh nội dung mới tạo ra phần giá trị quan hệ của trải nghiệm chung.

Điểm này cũng giúp giải thích vì sao nghiên cứu không phải lúc nào cũng cho một quan hệ tuyến tính kiểu “càng nhiều màn hình, càng ít gắn kết”. Một nghiên cứu về thời gian màn hình của cha mẹ và trẻ thậm chí ghi nhận một số kết quả không theo hướng dự kiến, cho thấy thời lượng đơn lẻ không đủ để mô tả chất lượng tương tác.

Phần lớn bằng chứng về technoference cũng mang tính quan sát hoặc liên hệ, nên không nên diễn giải mọi tương quan như quan hệ nhân quả đơn giản. Những khác biệt về stress, công việc, tính khí của trẻ hay hoàn cảnh gia đình có thể đồng thời ảnh hưởng cả cách dùng thiết bị lẫn chất lượng quan hệ. Những tranh luận phương pháp luận gần đây cũng lưu ý rằng nghiên cứu về việc cha mẹ dùng smartphone khi ở bên con vẫn tồn tại hạn chế về cách định nghĩa và đo lường hiện tượng.

Thời điểm sử dụng có thể quan trọng hơn việc chia đều số phút

Một gia đình không nhất thiết phải biến mọi hoạt động số thành hoạt động tập thể. Cách thực tế hơn là phân biệt những khoảng thời gian có giá trị quan hệ cao với những khoảng mà mỗi người có thể sử dụng thiết bị độc lập.

Bữa ăn, cuộc trò chuyện quan trọng, lúc đón trẻ sau một ngày xa nhau hay thời gian chuẩn bị ngủ thường chứa nhiều cơ hội trao đổi và phản hồi. Nếu thiết bị riêng liên tục chen vào những thời điểm này, gia đình mất đi không chỉ số phút trò chuyện mà cả tính liên tục của cuộc tương tác.

Điều đó phù hợp với nghiên cứu về sự gián đoạn do điện thoại: khi cha mẹ chuyển sự chú ý sang thiết bị, chất lượng tương tác với trẻ có thể thay đổi trong chính thời điểm bị gián đoạn. Một tổng quan hệ thống gần đây cũng nhận thấy việc cha mẹ dùng công nghệ khi trẻ hiện diện có liên hệ với một số kết quả nhận thức và tâm lý-xã hội kém thuận lợi ở trẻ nhỏ, dù kích thước ảnh hưởng nhìn chung nhỏ và bằng chứng vẫn cần được nghiên cứu thêm.

Vì thế, một nguyên tắc có giá trị hơn việc chỉ đặt hạn mức tổng là bảo vệ những khoảng tương tác ưu tiên khỏi sự gián đoạn.

Gia đình có thể dành một phần thời gian cho hoạt động số chung có chủ đích, một phần cho nhu cầu sử dụng riêng, đồng thời thống nhất một số hoàn cảnh mà sự chú ý dành cho nhau được ưu tiên. AAP cũng tiếp cận vấn đề theo hướng lập kế hoạch sử dụng phương tiện phù hợp với hoàn cảnh từng gia đình thay vì chỉ dựa vào một con số duy nhất.

Muốn duy trì kết nối, hãy quản lý kiểu tương tác thay vì chỉ quản lý màn hình

Nếu mục tiêu là bảo vệ kết nối gia đình, câu hỏi hữu ích không chỉ là “hôm nay mỗi người dùng thiết bị bao lâu?” mà còn là “thiết bị đã tham gia vào đời sống gia đình theo cách nào?”.

Có thể quan sát một số dấu hiệu thực tế:

·         Một hoạt động dùng chung có tạo ra trò chuyện và phản hồi hay chỉ khiến mọi người cùng im lặng

·         Thiết bị riêng có thường xuyên chen vào khi người khác đang nói hay không

·         Sau khi sử dụng thiết bị riêng, các thành viên có chủ động quay lại hoạt động chung hay tiếp tục tách biệt

·         Những thời điểm quan trọng như bữa ăn hoặc trò chuyện có được bảo vệ khỏi thông báo và kiểm tra điện thoại hay không

·         Nội dung số có trở thành chất liệu cho câu chuyện chung hay tạo thêm xung đột và thương lượng liên tục

Một cách cân bằng là không cố xóa bỏ thời gian dùng riêng, mà tạo ranh giới rõ giữa thời gian cá nhân và thời gian cần sự hiện diện chung. Đồng thời, khi cả nhà dùng thiết bị cùng nhau, nên biến màn hình thành điểm khởi đầu cho tương tác: đặt câu hỏi, bình luận, lựa chọn cùng nhau hoặc liên hệ nội dung với trải nghiệm thật.

Cách tiếp cận này cũng tránh được một nghịch lý: áp dụng quy tắc màn hình quá cứng nhắc có thể tự tạo thêm xung đột, trong khi mục tiêu ban đầu lại là tăng kết nối. Điều cần quản lý trước hết là sự cân bằng giữa hoạt động số với những cơ hội nói chuyện, chơi, chăm sóc và chú ý lẫn nhau.

Thời gian dùng thiết bị chung và riêng ảnh hưởng đến gia đình khác nhau chủ yếu vì chúng tổ chức sự chú ý theo hai cách khác nhau. Sử dụng chung có khả năng tạo kết nối khi màn hình trở thành trải nghiệm được chia sẻ và thúc đẩy tương tác; sử dụng riêng dễ làm giảm kết nối khi nó phân tách sự chú ý hoặc liên tục chen vào những thời điểm cần sự hiện diện của nhau.

Nhưng không có đường ranh tuyệt đối giữa “chung là tốt” và “riêng là xấu”. Một khoảng sử dụng riêng có giới hạn có thể hoàn toàn phù hợp, còn một hoạt động dùng chung thụ động chưa chắc đem lại giá trị quan hệ. Vì vậy, thước đo hữu ích hơn tổng số phút là xem thiết bị đang tạo thêm tương tác, tồn tại song song với tương tác hay thay thế tương tác. Chính sự khác biệt đó quyết định thiết bị số trở thành cầu nối hay khoảng cách trong đời sống gia đình.