Vì sao thông báo gây gián đoạn giao tiếp trong gia đình?

Vì thế, vấn đề không đơn giản là “mất vài giây để nhìn điện thoại”. Thông báo tạo ra một điểm cạnh tranh chú ý: tâm trí phải quyết định có kiểm tra hay không, thông tin đó có quan trọng không và sau đó phải quay lại nội dung đang nói. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chỉ việc nhận thông báo điện thoại cũng có thể làm giảm khả năng duy trì chú ý, kể cả khi người nhận không trực tiếp thao tác trên thiết bị.

Trong giao tiếp gia đình, chi phí của sự gián đoạn còn mang tính xã hội. Một khoảng ngắt nhỏ có thể khiến người nói mất mạch, phải lặp lại ý hoặc cảm thấy phản ứng của người nghe không còn nối trực tiếp với điều vừa chia sẻ. Khi việc này lặp lại, cuộc trò chuyện dễ chuyển từ trạng thái tương tác liên tục sang những đoạn giao tiếp ngắn bị chia cắt bởi thiết bị.

Thông báo giành sự chú ý trước khi người dùng kịp quyết định

Thông báo được thiết kế để trở thành tín hiệu nổi bật trong môi trường. Một tiếng “ting”, một nhịp rung hoặc màn hình sáng lên là sự kiện mới xuất hiện đột ngột, vì vậy nó có khả năng kích hoạt sự chuyển hướng chú ý từ cuộc trò chuyện sang thiết bị.

Điểm quan trọng là sự gián đoạn có thể bắt đầu trước cả hành động mở điện thoại. Người dùng có thể tiếp tục nhìn người đối diện nhưng đồng thời đã nghĩ: “Ai vừa nhắn?”, “Có việc gì không?” hoặc “Mình có cần kiểm tra ngay không?”. Khi đó, một phần nguồn lực nhận thức không còn dành hoàn toàn cho lời nói đang diễn ra.

Các nghiên cứu về tác động của thông báo cho thấy hiệu ứng này không nhất thiết đòi hỏi người dùng phải phản hồi thông báo. Trong thí nghiệm về kiểm soát nhận thức, việc nhận thông báo đã liên quan đến suy giảm chú ý duy trì; các nghiên cứu về gián đoạn công việc cũng ghi nhận rằng giảm các gián đoạn do thông báo có lợi cho hiệu suất và mức căng thẳng.

Điều đó giải thích một tình huống quen thuộc trong gia đình: một người không hề “dùng điện thoại lâu”, nhưng chỉ cần liên tục liếc màn hình hoặc chờ xem thông báo mới, chất lượng chú ý dành cho cuộc nói chuyện vẫn có thể thay đổi.

Chuyển đổi chú ý làm mạch trò chuyện khó được giữ nguyên

Trò chuyện có tính liên tục. Ý nghĩa của câu hiện tại phụ thuộc vào những gì vừa được nói trước đó, nên người nghe phải giữ một phần thông tin trong trí nhớ làm việc để nối các ý với nhau.

Khi thông báo xuất hiện, quá trình này bị cạnh tranh bởi một nhiệm vụ khác. Người nghe phải chuyển từ xử lý lời nói sang xử lý tín hiệu của thiết bị rồi quay lại cuộc trò chuyện. Đây không phải hai hoạt động hoàn toàn độc lập; chúng cùng đòi hỏi nguồn lực chú ý.

Sau khi quay lại, người nghe có thể vẫn nhớ chủ đề chung nhưng mất một chi tiết, sắc thái hoặc quan hệ giữa hai ý. Người nói vì thế phải nhắc lại, giải thích thêm hoặc chờ người kia “bắt nhịp” trở lại. Một nghiên cứu tổng quan về smartphone và nhận thức mô tả thông báo điện thoại như một dạng gián đoạn ngoại sinh có thể kéo người dùng khỏi hoạt động đang thực hiện.

Trong giao tiếp, hậu quả của việc mất một phần thông tin còn lớn hơn trong nhiều tác vụ đơn giản bởi nội dung không đứng yên để chờ người nghe. Câu chuyện vẫn tiếp tục, biểu cảm thay đổi và thời điểm thích hợp để phản hồi có thể đã qua.

Vì thế, gián đoạn giao tiếp do thông báo là sự đứt đoạn của cả quá trình xử lý, chứ không chỉ là số giây mắt rời khỏi người đối diện.

Gián đoạn còn làm yếu tín hiệu “tôi đang lắng nghe bạn”

Giao tiếp trực tiếp phụ thuộc vào nhiều tín hiệu rất nhỏ: nhìn vào người nói, gật đầu, phản hồi đúng lúc, thay đổi nét mặt và đặt câu hỏi nối tiếp. Những tín hiệu này giúp người nói biết rằng thông điệp của mình đang được tiếp nhận.

Khi một người hướng mắt hoặc tay về điện thoại, chuỗi phản hồi đó bị ngắt. Ngay cả khi họ vẫn nghe được phần lớn nội dung, người đối diện không thể quan sát trực tiếp mức độ chú ý bên trong; họ chủ yếu đánh giá thông qua hành vi bên ngoài.

Nghiên cứu thực địa với 100 cặp người trò chuyện trong 10 phút phát hiện rằng các cuộc tương tác không có thiết bị di động hiện diện được người tham gia đánh giá tốt hơn và đi kèm mức quan tâm đồng cảm cao hơn. Hiệu ứng liên quan đến đồng cảm đặc biệt đáng chú ý ở những người có quan hệ gần gũi.

Một nghiên cứu thực nghiệm trước đó cũng báo cáo rằng sự hiện diện của điện thoại có thể làm giảm cảm giác gần gũi, kết nối và chất lượng cuộc trò chuyện, nhất là khi chủ đề mang ý nghĩa cá nhân.

Tuy nhiên, không nên biến các kết quả này thành kết luận rằng cứ đặt điện thoại trên bàn là mọi cuộc trò chuyện đều xấu đi. Một nghiên cứu tái lập sau đó không tìm thấy đầy đủ hiệu ứng “chỉ cần điện thoại hiện diện” như nghiên cứu ban đầu. Vì vậy, bằng chứng mạnh hơn nằm ở cơ chế rộng hơn: thiết bị và thông báo tạo cơ hội cạnh tranh chú ý, còn mức ảnh hưởng thực tế phụ thuộc vào hoàn cảnh, con người và cách thiết bị được sử dụng.

Cuộc trò chuyện quan trọng dễ chịu tác động hơn trao đổi đơn giản

Không phải mọi lời nói trong gia đình đều đòi hỏi mức tập trung giống nhau. Một câu như “Tối nay ăn lúc mấy giờ?” cần ít thông tin nền và ít xử lý cảm xúc hơn một cuộc nói chuyện về mâu thuẫn, áp lực công việc hoặc vấn đề của con cái.

Khi nội dung phức tạp hoặc mang tính cá nhân, người nghe phải đồng thời theo dõi dữ kiện, cảm xúc, hàm ý và lịch sử quan hệ. Nhu cầu nhận thức vì thế cao hơn. Một thông báo xuất hiện đúng lúc có nhiều khả năng phá vỡ những liên kết đang được hình thành trong đầu người nghe.

Điều này phù hợp với kết quả của nghiên cứu về chất lượng trò chuyện trực tiếp: ảnh hưởng bất lợi của sự hiện diện thiết bị được quan sát rõ hơn khi người tham gia thảo luận những vấn đề có ý nghĩa cá nhân.

Ở cấp độ gia đình, một sự gián đoạn trong cuộc trao đổi thông tin thông thường có thể chỉ khiến người nói lặp lại một câu. Nhưng trong cuộc nói chuyện nhạy cảm, cùng một hành động nhìn điện thoại có thể được hiểu thành thiếu quan tâm hoặc không muốn tiếp tục đối thoại. Đây là lý do tác động xã hội của thông báo không thể đánh giá chỉ bằng thời gian sử dụng thiết bị.

Ngay cả điện thoại không phát thông báo cũng có thể cạnh tranh sự chú ý

Một điểm dễ bị hiểu sai là cho rằng chỉ những thông báo thực sự phát ra mới gây phân tâm. Trong một số điều kiện, bản thân sự hiện diện của smartphone cũng có thể khiến người dùng duy trì một mức chú ý nhất định đối với thiết bị.

Một thí nghiệm năm 2023 cho thấy người tham gia thực hiện tác vụ chú ý kém hơn khi smartphone hiện diện so với điều kiện đối chứng, ngay cả khi thiết bị không cần được sử dụng. Một nghiên cứu khác sử dụng mô hình tác vụ kép cũng ghi nhận lượng nguồn lực chú ý dành cho nhiệm vụ phụ giảm khi điện thoại có mặt.

Cơ chế hợp lý ở đây là điện thoại không còn là một vật thể trung tính. Nó gắn với tin nhắn, công việc, mạng xã hội và khả năng xuất hiện thông tin mới. Vì thế, chỉ việc biết thiết bị đang ở gần đôi khi đã đủ để một phần chú ý hướng về khả năng kiểm tra nó.

Dù vậy, bằng chứng về “mere presence effect” chưa hoàn toàn nhất quán giữa các nghiên cứu. Do đó, không nên khẳng định rằng cất điện thoại khỏi tầm mắt luôn tự động cải thiện mọi cuộc trò chuyện. Điều có cơ sở hơn là giảm các tín hiệu và cơ hội khiến sự chú ý liên tục phải thương lượng giữa người đang hiện diện và thế giới số.

Giảm gián đoạn hiệu quả hơn việc cố gắng phớt lờ từng thông báo

Nếu mỗi thông báo đều buộc người dùng phải tự quyết định “có xem hay không”, cuộc trò chuyện vẫn phải chịu một loạt quyết định nhỏ. Vì vậy, cách giảm gián đoạn hiệu quả thường là thay đổi môi trường để bớt tín hiệu cạnh tranh ngay từ đầu.

Trong thực tế gia đình, điều này có thể có nghĩa là tắt các thông báo không cần phản hồi ngay, dùng chế độ tập trung trong bữa ăn hoặc cuộc nói chuyện quan trọng, đặt điện thoại ngoài tầm nhìn trong một khoảng thời gian xác định và thống nhất những trường hợp nào thực sự cần kiểm tra thiết bị.

Không nhất thiết phải loại bỏ mọi thông báo. Một thí nghiệm về cách phân phối thông báo cho thấy việc gom thông báo thành ba đợt mỗi ngày làm giảm căng thẳng và cải thiện một số chỉ số sức khỏe tinh thần, trong khi tắt hoàn toàn thông báo lại có thể làm tăng lo âu và cảm giác sợ bỏ lỡ ở một số người.

Điều này cho thấy vấn đề không phải là “điện thoại tốt hay xấu”, mà là thời điểm và cách sự chú ý bị yêu cầu chuyển hướng. Với giao tiếp gia đình, mục tiêu thực tế là tạo những khoảng thời gian mà người đang nói không phải cạnh tranh liên tục với tín hiệu số.

Thông báo làm gián đoạn giao tiếp vì chúng chen một yêu cầu chú ý mới vào quá trình vốn cần sự liên tục: nghe, ghi nhớ, diễn giải và phản hồi. Sự chuyển hướng có thể bắt đầu ngay khi âm thanh, rung hoặc màn hình xuất hiện, thậm chí trước khi người dùng mở điện thoại. Khi quá trình này lặp lại, người nghe dễ mất chi tiết, người nói phải phục hồi mạch câu chuyện và những tín hiệu thể hiện sự hiện diện, đồng cảm hoặc quan tâm cũng có thể suy yếu.

Ảnh hưởng không giống nhau trong mọi tình huống. Nó thường đáng quan tâm hơn khi cuộc trò chuyện phức tạp, mang tính cá nhân hoặc khi thiết bị liên tục tạo cơ hội kiểm tra thông tin. Vì vậy, giảm gián đoạn giao tiếp do thông báo không nhất thiết đòi hỏi từ bỏ thiết bị số; điều quan trọng hơn là bảo vệ những khoảng giao tiếp cần sự chú ý liên tục khỏi các tín hiệu không thực sự cấp thiết.