Điện thoại trong bữa ăn ảnh hưởng giao tiếp gia đình thế nào?

Vì thế, ảnh hưởng của thiết bị nên được hiểu như một vấn đề về chất lượng tương tác, chứ không đơn thuần là số phút nhìn màn hình. Một lần kiểm tra thông báo ngắn rồi quay lại cuộc trò chuyện khác với việc liên tục nhắn tin, lướt nội dung hoặc gần như tách khỏi diễn biến trên bàn ăn.

Sự chú ý bị chia cắt làm chất lượng tương tác thay đổi

Một cuộc trò chuyện gia đình không chỉ được tạo ra bởi việc mọi người cùng có mặt. Nó phụ thuộc vào chuỗi phản hồi liên tục: một người nói, người khác nghe, nhận biết tín hiệu, phản hồi và tạo cơ hội cho lượt trao đổi tiếp theo. Điện thoại có thể chen vào chính chuỗi này.

Trong một nghiên cứu năm 2024 phân tích 47 bữa ăn tại nhà của mẹ và trẻ nhỏ, các nhà nghiên cứu mã hóa hành vi theo từng khoảng 5 giây. Khi người mẹ đang chủ động dùng thiết bị, khả năng xuất hiện lời nói của mẹ và trẻ thấp hơn, khả năng phản hồi phù hợp với tín hiệu của trẻ cũng thấp hơn, trong khi khả năng không phản hồi cao hơn. Tác động rõ hơn với hoạt động nhắn tin và cuộn nội dung.

Điều này cho thấy điểm quan trọng không phải chỉ là điện thoại “có mặt” trên bàn. Vấn đề xuất hiện khi thiết bị cạnh tranh với những tín hiệu xã hội đang đòi hỏi sự chú ý.

Một người vẫn có thể nghe được nội dung câu chuyện trong lúc nhìn điện thoại, nhưng giao tiếp gia đình cần nhiều hơn việc tiếp nhận âm thanh. Ánh mắt cho biết người nghe đang theo dõi; nét mặt báo hiệu đồng tình, bất ngờ hay quan tâm; câu hỏi tiếp nối cho thấy thông tin vừa nói đã được xử lý. Khi những phản hồi nhỏ này thưa đi, cuộc trò chuyện có thể vẫn tiếp tục nhưng trở nên ít tương hỗ hơn.

Nghiên cứu trước đó với 225 cặp mẹ–con khoảng 6 tuổi cũng ghi nhận những bà mẹ tự phát sử dụng thiết bị trong một nhiệm vụ ăn uống có ít tương tác hơn, đặc biệt là tương tác phi ngôn ngữ. Sự khác biệt còn rõ hơn khi trẻ được giới thiệu một món ăn không quen thuộc — thời điểm trẻ có thể cần nhiều tín hiệu và hỗ trợ hơn từ người chăm sóc.

Điện thoại làm đứt nhịp giao tiếp bằng cách nào?

Cơ chế quan trọng là sự dịch chuyển chú ý.

Trong giao tiếp trực tiếp, người nghe liên tục theo dõi nhiều tín hiệu cùng lúc: lời nói, giọng điệu, cử chỉ, ánh mắt và thời điểm người kia muốn mình phản hồi. Một tác vụ trên điện thoại cũng đòi hỏi xử lý thông tin. Khi sự chú ý chuyển sang màn hình, khả năng phát hiện và đáp lại các tín hiệu đang diễn ra trên bàn ăn có thể giảm.

Vì vậy, điện thoại không cần khiến người dùng hoàn toàn im lặng mới ảnh hưởng đến tương tác. Chỉ cần phản hồi bị chậm, câu trả lời ngắn hơn hoặc ánh mắt ít xuất hiện, chất lượng trao đổi đã có thể thay đổi.

Khái niệm technoference thường được dùng để mô tả những lúc công nghệ xen vào hoặc làm gián đoạn tương tác giữa người với người. Các nghiên cứu tổng quan về việc cha mẹ dùng điện thoại khi ở cạnh trẻ cho thấy sự liên hệ với mức nhạy cảm và khả năng đáp ứng của cha mẹ thấp hơn; đồng thời, mức độ bị cuốn vào thiết bị dường như quan trọng hơn bản thân một lần gián đoạn ngắn.

Điều này giải thích vì sao hai tình huống có cùng “một lần dùng điện thoại” nhưng không nhất thiết tương đương.

Một người nhìn màn hình vài giây để kiểm tra cuộc gọi, nói với cả nhà rằng đó là việc cần xử lý rồi đặt máy xuống vẫn duy trì được phần lớn dòng tương tác. Ngược lại, một người liên tục đọc, trả lời tin nhắn và quay lại màn hình ngay sau mỗi câu nói có thể tạo ra nhiều lần đứt đoạn nhỏ. Khi các đứt đoạn lặp lại, những người còn lại phải liên tục điều chỉnh xem khi nào họ thực sự có được sự chú ý của người đó.

Mức ảnh hưởng phụ thuộc vào cách dùng hơn là sự hiện diện của thiết bị

Không nên đồng nhất mọi hình thức sử dụng điện thoại.

Nghiên cứu quan sát tại các nhà hàng từng ghi nhận nhiều kiểu sử dụng rất khác nhau giữa người chăm sóc: từ sử dụng ngắn, vẫn tương tác với trẻ cho đến mức tập trung cao vào thiết bị. Chính mức độ bị cuốn vào màn hình nổi lên như một đặc điểm quan trọng liên quan đến cách tương tác diễn ra. Ở những trường hợp người lớn tập trung nhiều vào thiết bị, trẻ có thể tăng các hành vi nhằm tìm lại sự chú ý của người chăm sóc.

Vì vậy, có thể phân biệt ba yếu tố:

·         Thời lượng: Thiết bị chiếm bao nhiêu phần của bữa ăn

·         Tần suất gián đoạn: Cuộc trò chuyện bị ngắt bao nhiêu lần

·         Mức độ hấp thụ chú ý: Người dùng còn theo dõi và phản hồi những người xung quanh hay gần như chuyển toàn bộ sự chú ý sang màn hình

Trong ba yếu tố này, thời lượng đơn thuần chưa phản ánh hết chất lượng tương tác.

Chẳng hạn, việc cả nhà cùng xem một bức ảnh rồi trò chuyện về nó vẫn có thể là một hoạt động chung. Khi đó, màn hình trở thành đối tượng mà mọi người cùng chú ý. Ngược lại, nếu mỗi người xem một luồng nội dung riêng, sự chú ý chung của bàn ăn bị phân tách thành nhiều không gian cá nhân.

Do đó, câu hỏi hữu ích không chỉ là “có dùng điện thoại không?” mà còn là điện thoại đang hỗ trợ cuộc trò chuyện hay thay thế cuộc trò chuyện.

Trẻ em có thể phản ứng khi sự chú ý của người lớn chuyển sang điện thoại

Đối với trẻ, nhất là trẻ nhỏ, sự chú ý của cha mẹ còn là tín hiệu cho biết khi nào tương tác đang mở và phản hồi có sẵn.

Khi cha mẹ tập trung vào điện thoại, trẻ có thể thử gọi, hỏi, chạm, tăng âm lượng hoặc thực hiện những hành vi khác để lấy lại sự chú ý. Quan sát tự nhiên trước đây đã ghi nhận các phản ứng từ việc trẻ tự chơi cho đến tăng dần các nỗ lực thu hút người chăm sóc khi người lớn bị cuốn vào thiết bị.

Điều đó không có nghĩa rằng mỗi lần cha mẹ nhìn điện thoại đều gây ra một vấn đề cảm xúc. Bằng chứng hiện có không cho phép suy luận đơn giản như vậy.

Điều đáng quan tâm là mẫu tương tác lặp lại. Nếu trẻ thường xuyên đưa ra tín hiệu nhưng nhận được ít phản hồi, cuộc trao đổi có thể trở nên kém đồng bộ. Một số nghiên cứu ngoài bối cảnh bữa ăn cũng cho thấy việc gián đoạn phản hồi của người lớn có thể ảnh hưởng đến quá trình trẻ tiếp nhận thông tin. Trong một thí nghiệm về học từ mới, trẻ học được từ khi quá trình dạy không bị gián đoạn nhưng không đạt kết quả tương tự khi tương tác với mẹ bị ngắt quãng, dù số lần từ mục tiêu được nói ra không khác nhau.

Bằng chứng này không chứng minh rằng dùng điện thoại trong bữa ăn sẽ trực tiếp làm giảm khả năng học của trẻ. Nó cho thấy một nguyên lý hẹp hơn nhưng quan trọng: tính liên tục và khả năng đáp ứng của tương tác có giá trị riêng, ngoài số lượng lời nói.

Ở bàn ăn, nguyên lý đó đặc biệt đáng chú ý vì đây là lúc những câu chuyện đời thường thường xuất hiện tự nhiên: hôm nay ở trường có chuyện gì, một thành viên đang vui hay khó chịu, vì sao một món ăn có vị khác, hoặc kế hoạch của gia đình ngày mai là gì. Nếu người nghe bỏ lỡ tín hiệu đầu tiên, một chủ đề có thể kết thúc trước khi thực sự trở thành cuộc trò chuyện.

Không phải mọi lần dùng điện thoại đều gây ảnh hưởng như nhau

Một cách hiểu cực đoan — rằng chỉ cần điện thoại xuất hiện trên bàn là bữa ăn mất giá trị — không phù hợp với bằng chứng hiện có.

Phần lớn nghiên cứu trong lĩnh vực này là nghiên cứu quan sát, nghiên cứu phòng thí nghiệm quy mô tương đối nhỏ hoặc nghiên cứu về mối liên hệ. Chúng giúp nhận diện những thay đổi trong hành vi tương tác, nhưng không cho phép kết luận rằng mọi trường hợp dùng điện thoại đều trực tiếp gây ra suy giảm lâu dài trong quan hệ gia đình.

Ngay cả các nhà nghiên cứu cũng lưu ý những hạn chế về cách định nghĩa và đo lường “technoference” hoặc việc cha mẹ dùng điện thoại trước mặt trẻ. Một bình luận học thuật năm 2024 chỉ ra rằng sự khác biệt về khái niệm và phương pháp nghiên cứu đang hạn chế khả năng xác định chính xác mức tác động trong đời sống thực.

Cũng cần tính đến nguyên nhân ngược chiều. Một bữa ăn vốn căng thẳng hoặc ít trò chuyện có thể khiến thành viên tìm đến điện thoại nhiều hơn. Khi đó, điện thoại vừa có thể góp phần làm giảm tương tác, vừa có thể là biểu hiện của một tương tác vốn đã yếu.

Bối cảnh sử dụng cũng quan trọng. Một cuộc gọi khẩn cấp, việc kiểm tra thông tin phục vụ cả gia đình hoặc cùng xem một nội dung để thảo luận khác về chức năng xã hội so với việc một người liên tục lướt nội dung riêng.

Vì thế, kết luận phù hợp hơn là: dùng thiết bị trong bữa ăn có khả năng làm giảm chất lượng giao tiếp khi nó chiếm sự chú ý cần thiết cho tương tác trực tiếp, đặc biệt khi việc sử dụng kéo dài, lặp lại và ít liên quan đến những người đang cùng ăn.

Bữa ăn có giá trị vì tạo ra một khoảng chú ý chung

Không phải mọi bữa ăn gia đình đều có những cuộc trò chuyện sâu sắc. Giá trị của bữa ăn nằm nhiều ở việc nó tạo ra một khoảng thời gian mà các thành viên có cơ hội thường xuyên nhìn thấy, nghe và phản hồi nhau.

Nghiên cứu về cách các gia đình tự định nghĩa “bữa ăn gia đình” cho thấy những bữa tối có trò chuyện và không sử dụng màn hình có khả năng được cha mẹ xem là một bữa ăn gia đình hơn. Những bữa ăn được cảm nhận là dễ chịu cũng có xu hướng được nhận diện theo cách này.

Điều này gợi ý rằng chất lượng của bữa ăn gia đình không chỉ nằm ở việc mọi người ăn cùng một thời điểm. Một phần quan trọng là sự hiện diện mang tính tương tác.

Khi điện thoại được sử dụng riêng lẻ, mỗi người có thể vẫn ngồi cùng bàn nhưng chú ý đến những thế giới thông tin khác nhau. Cơ hội trò chuyện vì thế không nhất thiết biến mất hoàn toàn, nhưng số thời điểm thuận lợi để bắt đầu và duy trì trao đổi có thể giảm.

Ngược lại, khi thiết bị được đặt sang một bên, những khoảng trống nhỏ của bữa ăn — lúc chờ món, lúc ăn chậm, lúc không biết nói gì — không còn được lấp ngay bằng nội dung số. Chính những khoảng trống đó đôi khi tạo cơ hội để một câu hỏi, một câu chuyện hoặc một tín hiệu cảm xúc được nhận ra.

Giảm gián đoạn quan trọng hơn việc đặt ra một lệnh cấm tuyệt đối

Nếu mục tiêu là cải thiện giao tiếp gia đình, một quy tắc hiệu quả cần tập trung vào bảo vệ sự chú ý chung, thay vì chỉ kiểm soát vật thể mang tên điện thoại.

Gia đình có thể thống nhất rằng những hoạt động cá nhân như lướt mạng xã hội, xem video riêng hoặc trả lời các tin nhắn không khẩn cấp được để sau bữa ăn. Nếu cần xử lý một cuộc gọi hay công việc quan trọng, việc nói ngắn gọn với mọi người trước khi dùng máy giúp sự gián đoạn trở nên rõ ràng thay vì tạo cảm giác một thành viên bất ngờ rút khỏi cuộc trò chuyện.

Một nguyên tắc khác là áp dụng quy tắc cho cả người lớn lẫn trẻ em. Nếu trẻ được yêu cầu cất điện thoại nhưng người lớn vẫn liên tục xem màn hình, quy tắc dễ trở thành một yêu cầu kiểm soát trẻ hơn là chuẩn giao tiếp chung của gia đình.

Điện thoại cũng không nhất thiết phải bị loại khỏi mọi hoạt động. Nếu một thành viên muốn cho cả nhà xem ảnh, tra cứu điều vừa được nhắc đến hoặc sử dụng thiết bị như một phần của cuộc trò chuyện chung, thiết bị đang đảm nhiệm một chức năng khác với sử dụng cá nhân.

Điểm kiểm tra đơn giản nhất là: sau khi thiết bị xuất hiện, mọi người có tương tác với nhau nhiều hơn hay ít hơn?

Nếu một người thường xuyên bỏ lỡ câu hỏi, phải được gọi nhiều lần, trả lời cụt hoặc khó theo kịp câu chuyện vì đang nhìn màn hình, thiết bị đã bắt đầu cạnh tranh với giao tiếp. Nếu điện thoại chỉ xuất hiện ngắn, có lý do rõ ràng và người dùng nhanh chóng trở lại tương tác, mức gián đoạn nhỏ hơn đáng kể.

Điện thoại trong bữa ăn ảnh hưởng đến giao tiếp gia đình chủ yếu khi nó chia sẻ và chiếm giữ nguồn chú ý vốn cần cho cuộc tương tác trực tiếp. Khi đó, lời nói có thể ít đi, phản hồi chậm hoặc thiếu hơn, ánh mắt và tín hiệu phi ngôn ngữ giảm, còn những nỗ lực bắt chuyện dễ bị bỏ lỡ. Các nghiên cứu về bữa ăn cha mẹ–trẻ em đã ghi nhận những thay đổi này, đặc biệt khi người lớn chủ động nhắn tin hoặc cuộn nội dung.

Tuy nhiên, bằng chứng không hỗ trợ cách hiểu rằng mọi lần sử dụng điện thoại đều gây hại như nhau. Điều quyết định hơn là mức độ bị cuốn vào thiết bị, tần suất gián đoạn, mục đích sử dụng và khả năng quay lại phản hồi người đang cùng mình. Vì vậy, để bảo vệ chất lượng bữa ăn gia đình, mục tiêu thực tế nhất không phải là tạo ra nỗi sợ với thiết bị mà là giữ cho bữa ăn vẫn có đủ những khoảng chú ý chung để mọi người thực sự nhìn, nghe và đáp lại nhau.