Mỗi người một thiết bị trong gia đình ảnh hưởng gắn kết thế nào?

Một gia đình có thể cùng ngồi trong phòng khách nhưng mỗi người lại theo một luồng nội dung, một cuộc trò chuyện và một nhịp cảm xúc riêng. Khi đó, họ vẫn “ở cạnh nhau” về mặt không gian nhưng ngày càng ít chia sẻ cùng một trải nghiệm.

Nghiên cứu gọi những gián đoạn do công nghệ xen vào quan hệ trực tiếp là technoference. Trong quan hệ cha mẹ – con cái, khái niệm này được dùng để mô tả những thời điểm việc sử dụng thiết bị làm gián đoạn tương tác đang diễn ra giữa cha mẹ và trẻ.

Vì vậy, vấn đề thực chất không phải “thiết bị làm gia đình xa cách” theo một quan hệ nhân quả đơn giản. Điều cần xem xét là thiết bị đã thay đổi sự chú ý, khả năng phản hồi và số lượng trải nghiệm chung của gia đình như thế nào.

Ở cùng một phòng chưa chắc đã thực sự ở cùng nhau

Cảm giác gắn kết không tự hình thành chỉ vì các thành viên có mặt trong cùng một căn phòng. Nó được xây dựng thông qua những lần nhìn nhau, trả lời nhau, cùng chú ý đến một sự việc, kể một câu chuyện hoặc đơn giản là phản ứng trước điều người kia vừa nói.

Khi mỗi người tập trung vào một màn hình riêng, lớp tương tác này dễ trở nên mỏng hơn.

Hãy hình dung bốn người đang ngồi trên cùng một ghế sofa. Một người xem video, một người nhắn tin, một người chơi game và người còn lại đọc tin tức. Không ai rời khỏi phòng, nhưng mỗi người đang tham gia vào một môi trường chú ý khác nhau.

Sự khác biệt nằm ở đồng hiện diện và tương tác. Đồng hiện diện chỉ cần mọi người ở gần nhau. Tương tác đòi hỏi sự trao đổi qua lại.

Nghiên cứu về các hình thức giao tiếp cũng cho thấy không thể đánh đồng vị trí vật lý với chất lượng kết nối. Một nghiên cứu lấy mẫu trải nghiệm năm 2025 với 385 người và hơn 10.000 báo cáo tương tác cho thấy chất lượng tương tác còn phụ thuộc vào phương thức giao tiếp, người giao tiếp và mục đích của cuộc trò chuyện; giao tiếp mặt đối mặt không phải lúc nào cũng được đánh giá cao nhất.

Điều đó giúp xác định đúng vấn đề: một gia đình không nhất thiết gắn kết hơn chỉ vì mọi người bỏ hết thiết bị, cũng không nhất thiết xa cách chỉ vì mỗi người có một thiết bị. Yếu tố quyết định hơn là thiết bị đang bổ sung cho tương tác hay thay thế tương tác.

Thiết bị riêng chia nhỏ nguồn lực chú ý dành cho nhau

Một cuộc trò chuyện gia đình cần nhiều hơn việc nghe được âm thanh. Người nghe còn phải theo dõi nội dung, nhận biết sắc thái, quan sát biểu cảm và chuẩn bị phản hồi. Khi màn hình đồng thời yêu cầu chú ý, quá trình này bị cạnh tranh.

Chỉ một thông báo cũng có thể tạo ra chuỗi hành động rất ngắn: nhìn màn hình, đọc nội dung, suy nghĩ về nội dung đó rồi quay lại cuộc trò chuyện. Người sử dụng có thể cảm thấy mình chỉ rời mắt vài giây, nhưng đối với người đang nói, mạch trao đổi đã bị đứt.

Khi hiện tượng này lặp lại, tương tác gia đình dễ chuyển từ:

“một người nói – người kia tiếp nhận – phản hồi – cuộc trò chuyện phát triển”

thành:

“một người nói – người kia kiểm tra thiết bị – yêu cầu nhắc lại – trả lời ngắn – quay về màn hình”.

Các nghiên cứu về technoference đã ghi nhận mối liên hệ giữa việc công nghệ thường xuyên xen vào tương tác gia đình và những khó khăn về chất lượng quan hệ. Một nghiên cứu với 170 gia đình tại Mỹ xem xét chính các gián đoạn do công nghệ trong tương tác cha mẹ – con cái và mối liên hệ của chúng với hành vi của trẻ.

Ở cấp độ tương tác trực tiếp, nghiên cứu quan sát 100 cặp người trò chuyện trong 10 phút cũng tìm thấy chất lượng tương tác và cảm giác đồng cảm thấp hơn khi thiết bị di động hiện diện trong tình huống giao tiếp.

Tuy vậy, không nên diễn giải những kết quả này thành quy tắc rằng cứ đặt điện thoại gần mình là quan hệ chắc chắn xấu đi. Một nghiên cứu tái lập năm 2021 đã xem xét lại hiệu ứng “chỉ cần điện thoại hiện diện” và cho thấy bằng chứng về hiệu ứng này không hoàn toàn đơn giản như những nghiên cứu ban đầu gợi ý.

Điểm có giá trị hơn là cơ chế: khi thiết bị thật sự chiếm chú ý trong thời điểm người khác đang cần sự chú ý, chất lượng tương tác có thể giảm.

Phản hồi chậm hoặc hời hợt có thể tạo cảm giác mình không được ưu tiên

Ảnh hưởng của màn hình không chỉ nằm ở lượng thời gian bị lấy đi. Người đối diện còn diễn giải hành vi đó về mặt xã hội.

Một đứa trẻ kể chuyện ở trường nhưng cha mẹ vẫn nhìn điện thoại có thể không biết người lớn đang xử lý một email quan trọng hay chỉ đang lướt mạng. Điều trẻ trực tiếp quan sát được là: mình đang nói, còn sự chú ý của cha mẹ đang ở nơi khác.

Tương tự, giữa hai vợ chồng, việc một người thường xuyên quay sang màn hình đúng lúc người kia muốn trò chuyện có thể được hiểu thành thiếu hứng thú hoặc thiếu ưu tiên, ngay cả khi đó không phải chủ ý ban đầu.

Đây là lý do phubbing — hành vi chú ý đến điện thoại thay vì người đang hiện diện — trở thành một khái niệm quan trọng khi nghiên cứu các mối quan hệ.

Trong các cặp đôi, nghiên cứu trên 182 cặp ở một mẫu và 239 cặp ở mẫu khác cho thấy technoference nhiều hơn có liên quan đến xung đột về sử dụng công nghệ nhiều hơn; xung đột này tiếp tục liên quan tới mức hài lòng quan hệ và đánh giá về quan hệ đồng nuôi dạy con thấp hơn.

Trong quan hệ cha mẹ – trẻ vị thành niên, nghiên cứu trên 728 gia đình cũng ghi nhận sự khác biệt trong cách cha mẹ và con cảm nhận hành vi phubbing của cha mẹ có liên quan tiêu cực đến chất lượng quan hệ cha mẹ – con.

Vì vậy, cùng một hành vi có thể mang hai ý nghĩa rất khác nhau. Người cầm thiết bị nghĩ: “Tôi chỉ kiểm tra một chút”. Người bên cạnh lại cảm nhận: “Điều trên màn hình quan trọng hơn điều tôi đang nói”.

Khoảng cách giữa hai cách diễn giải ấy chính là một trong những con đường khiến cảm giác gắn kết suy giảm.

Mỗi màn hình riêng làm giảm số trải nghiệm chung tự phát

Gắn kết gia đình không chỉ được tạo bởi những cuộc trò chuyện nghiêm túc. Nó còn hình thành từ hàng loạt tương tác rất nhỏ:

một người bật cười và người khác hỏi chuyện gì;

cả nhà nhận xét về một tình huống vừa xảy ra;

một đứa trẻ bất chợt đặt câu hỏi;

hai người cùng chú ý đến một âm thanh;

một câu chuyện ban đầu chỉ có vài câu nhưng dần kéo dài thành cuộc trò chuyện.

Những tương tác này thường không được lên lịch. Chúng chỉ xuất hiện khi mọi người còn đủ “khoảng trống chú ý” để nhận biết tín hiệu từ người bên cạnh.

Khi mỗi người một thiết bị trong gia đình, các khoảng trống đó có thể bị nội dung cá nhân lấp đầy. Không cần ai cố tình tránh người khác. Mỗi người chỉ cần tiếp tục xem thứ đang hấp dẫn mình là đủ để một cơ hội tương tác nhỏ biến mất.

Một lần như vậy hầu như không đáng kể. Nhưng cấu trúc của đời sống gia đình được tạo nên từ sự lặp lại.

Nếu trước đây 30 phút cùng ngồi ở phòng khách chứa nhiều câu hỏi, nhận xét và phản ứng qua lại, còn sau đó 30 phút ấy trở thành bốn phiên sử dụng màn hình song song, gia đình không chỉ “nói chuyện ít hơn”. Họ còn có ít nguyên liệu chung hơn cho các cuộc trò chuyện tiếp theo.

Cơ chế này giải thích vì sao cảm giác xa nhau có thể xuất hiện dù không hề có xung đột rõ ràng. Không nhất thiết phải xảy ra cãi vã; đôi khi sự gắn kết suy giảm đơn giản vì các khoảnh khắc chung ngày càng ít được tạo ra.

Vấn đề không phải dùng thiết bị mà là cách thiết bị được đưa vào thời gian chung

Không phải mọi hình thức sử dụng màn hình khi ở cạnh nhau đều mang tính cô lập.

Hai người cùng xem một đoạn video rồi bàn luận về nó khác với hai người xem hai luồng video riêng. Cả gia đình tra cứu địa điểm cho chuyến đi khác với mỗi người lướt một ứng dụng riêng trong suốt bữa ăn.

Nghiên cứu gần đây cũng đang phân biệt rõ hơn giữa phubbing và co-use — cùng sử dụng thiết bị. Hai nghiên cứu được công bố năm 2025 cho thấy smartphone co-use có thể liên quan đến những động lực xã hội tích cực, trong đó hỗ trợ cảm xúc và cảm giác đồng hành đóng vai trò trung gian trong một số mối quan hệ được quan sát. Tuy nhiên, các nghiên cứu này mang tính cắt ngang nên không chứng minh rằng co-use tự nó gây ra quan hệ tốt hơn.

Điều này tạo ra một ranh giới quan trọng:

Màn hình riêng dễ cạnh tranh với tương tác khi nó tạo ra các dòng chú ý tách biệt. Màn hình chung có thể trở thành một phần của tương tác nếu mọi người đang cùng xem, cùng phản ứng hoặc cùng giải quyết một việc.

Do đó, mục tiêu hợp lý không phải biến gia đình thành “vùng không công nghệ”. Cách tiếp cận cực đoan này còn bỏ qua nhiều chức năng tích cực của thiết bị: liên lạc, học tập, làm việc, giải trí và duy trì quan hệ với những người không có mặt.

Vấn đề cần quản lý là thời điểm và chức năng sử dụng.

Một tin nhắn công việc trong tình huống khẩn cấp không tương đương với việc liên tục lướt nội dung trong cuộc trò chuyện. Một buổi tối cả nhà cùng chọn phim cũng không tương đương với việc bốn người đeo tai nghe và xem bốn nội dung khác nhau.

Gắn kết được bảo vệ tốt hơn bằng “thời gian chung” chứ không chỉ bằng giới hạn màn hình

Nếu nguyên nhân nằm ở việc tương tác bị thay thế, giải pháp nên tập trung vào bảo vệ những khoảng thời gian cần tương tác, thay vì chỉ đếm tổng số giờ sử dụng thiết bị.

Chẳng hạn, một người có thể dùng điện thoại nhiều giờ trong ngày vì công việc nhưng vẫn duy trì sự hiện diện đầy đủ trong bữa tối và các cuộc trò chuyện quan trọng. Ngược lại, một người có tổng thời gian màn hình khá thấp nhưng cứ kiểm tra điện thoại mỗi vài phút khi người thân đang nói vẫn có thể tạo ra nhiều gián đoạn.

Vì vậy, gia đình có thể ưu tiên một số nguyên tắc đơn giản:

·         Dành những thời điểm cụ thể như bữa ăn hoặc cuộc trò chuyện quan trọng cho tương tác không bị gián đoạn

·         Khi cần kiểm tra thiết bị giữa cuộc trò chuyện, nói rõ lý do thay vì đột ngột rút sự chú ý

·         Chuyển một phần hoạt động cá nhân thành hoạt động co-use khi việc đó thực sự tạo trải nghiệm chung

·         Tạo những khoảng thời gian mà mọi thành viên đều có cơ hội bắt đầu một cuộc trò chuyện tự phát

·         Cha mẹ áp dụng quy tắc cho chính mình thay vì chỉ yêu cầu trẻ hạn chế thiết bị

Không có một con số thời gian màn hình duy nhất có thể xác định một gia đình có gắn kết hay không. Nghiên cứu về “digital wellbeing” cũng nhấn mạnh rằng tác động của kết nối số phụ thuộc vào con người, thiết bị và bối cảnh sử dụng chứ không thể được giải thích chỉ bằng lượng kết nối hay ngắt kết nối.

Điều cần quan sát thực tế hơn là: khi các thành viên ở cùng nhau, họ còn tiếp nhận và phản hồi tín hiệu của nhau hay không?

Nếu câu trả lời thường xuyên là không, thiết bị có thể đã bắt đầu chiếm phần thời gian vốn tạo nên đời sống chung của gia đình.

Mỗi người sở hữu một thiết bị riêng không tự động làm gia đình kém gắn kết. Tác động xuất hiện khi các thiết bị biến thời gian ở cạnh nhau thành nhiều dòng chú ý song song: người này nói nhưng người kia không phản hồi đầy đủ, các cuộc trò chuyện bị cắt nhỏ và những tương tác tự phát ít có cơ hội hình thành.

Ngược lại, công nghệ không nhất thiết đối lập với gắn kết. Khi thiết bị được dùng để cùng xem, cùng trao đổi hoặc phục vụ một hoạt động chung, nó có thể trở thành một phần của trải nghiệm gia đình thay vì đối thủ của trải nghiệm đó.

Vì thế, câu hỏi hữu ích không phải là “gia đình có quá nhiều thiết bị hay không”, mà là trong những khoảng thời gian đáng lẽ thuộc về nhau, sự chú ý của các thành viên đang hướng về nhau hay đang bị chia thành những thế giới riêng.