Những dấu hiệu mất kết nối gia đình do thiết bị số

Trong nghiên cứu về tương tác giữa con người và công nghệ, hiện tượng giao tiếp trực tiếp liên tục bị thiết bị làm gián đoạn thường được mô tả bằng khái niệm technoference. Vì vậy, dấu hiệu quan trọng không nằm ở số giờ sử dụng màn hình đơn thuần mà nằm ở sự thay đổi của quan hệ: mọi người ít nhìn nhau hơn, ít phản hồi hơn, ít chia sẻ hơn và những sinh hoạt chung ngày càng bị chia nhỏ bởi thông báo, video, trò chơi hoặc công việc trên thiết bị.

Ở cùng một không gian nhưng mỗi người tập trung vào một màn hình

Một trong những dấu hiệu dễ nhận thấy nhất là các thành viên vẫn ngồi gần nhau nhưng gần như không có tương tác thực sự. Cả nhà có thể cùng ở phòng khách, trên bàn ăn hoặc trong một chuyến đi, nhưng mỗi người đang xem điện thoại, máy tính bảng hoặc nội dung riêng.

Vấn đề ở đây không phải việc mỗi người có khoảng thời gian giải trí cá nhân. Dấu hiệu mất kết nối xuất hiện khi trạng thái này trở thành cách sinh hoạt mặc định, khiến cơ hội trò chuyện tự nhiên ngày càng ít.

Những cuộc trò chuyện gia đình thường không chỉ hình thành từ những buổi nói chuyện được lên kế hoạch. Chúng xuất hiện từ các khoảnh khắc rất ngắn: một người kể chuyện vừa xảy ra, người khác bình luận, một câu đùa dẫn đến câu chuyện mới hoặc cha mẹ nhận thấy tâm trạng của con qua nét mặt. Khi sự chú ý liên tục nằm trên màn hình, những “điểm mở” cho giao tiếp như vậy dễ bị bỏ qua.

Vì thế, khoảng cách đáng quan tâm không nhất thiết là khoảng cách vật lý. Đó có thể là tình trạng gần về không gian nhưng xa về sự chú ý.

Những cuộc trò chuyện thường xuyên bị ngắt bởi việc kiểm tra thiết bị

Một dấu hiệu khác là điện thoại hoặc thiết bị số liên tục chen vào cuộc trò chuyện. Một người đang kể chuyện nhưng người nghe nhìn thông báo, trả lời tin nhắn, kiểm tra mạng xã hội hoặc chuyển sang một ứng dụng khác.

Một lần gián đoạn không nói lên nhiều điều. Tuy nhiên, nếu điều này lặp lại thường xuyên, thông điệp mà người đối diện nhận được có thể là: nội dung trên màn hình đang được ưu tiên hơn cuộc trao đổi hiện tại.

Cơ chế gây mất kết nối nằm ở sự đứt đoạn của chú ý và phản hồi. Giao tiếp gần gũi cần nhiều hơn việc nghe được lời nói. Người nói còn dựa vào ánh mắt, nét mặt, khoảng dừng, giọng điệu và phản ứng của người nghe để biết mình đang được chú ý.

Khi một người liên tục chuyển sự chú ý giữa cuộc trò chuyện và thiết bị, chất lượng tương tác có thể giảm ngay cả khi họ vẫn khẳng định rằng mình “vẫn nghe”.

Điều cần quan sát vì vậy không chỉ là có sử dụng điện thoại khi nói chuyện hay không, mà là sau những lần gián đoạn đó, người nói có thường phải:

·         Nhắc lại câu chuyện

·         Hỏi “có nghe không?”

·         Dừng nói vì cảm thấy người kia không chú ý

·         Chuyển sang im lặng thay vì tiếp tục chia sẻ

Nếu những tình huống này trở thành thường xuyên, thiết bị đã bắt đầu tác động trực tiếp đến chất lượng giao tiếp.

Các thành viên ít chủ động kể chuyện và chia sẻ cảm xúc với nhau

Mất kết nối đôi khi không biểu hiện bằng xung đột mà bằng sự giảm dần của những điều được nói ra.

Một người trước đây thường kể chuyện ở trường, nơi làm việc hoặc những việc xảy ra trong ngày có thể dần chỉ trả lời bằng những câu ngắn. Trẻ có thể không còn chạy đến kể chuyện cho cha mẹ. Vợ chồng có thể chủ yếu trao đổi những vấn đề mang tính chức năng như lịch trình, tiền bạc, việc nhà hoặc đưa đón con.

Sự thay đổi này có thể xảy ra khi những lần chủ động kết nối trước đó thường gặp một người đang bận với màn hình. Nếu lời chia sẻ nhiều lần nhận được phản ứng chậm, câu trả lời qua loa hoặc yêu cầu “đợi một chút”, người nói có thể dần giảm kỳ vọng rằng đây là thời điểm thích hợp để tâm sự.

Điều này không có nghĩa mọi sự ít nói đều do thiết bị số. Tính cách, tuổi tác, căng thẳng, công việc và nhiều yếu tố khác cũng ảnh hưởng đến mức độ chia sẻ. Dấu hiệu đáng lưu ý hơn là sự thay đổi diễn ra song song với việc thiết bị ngày càng chiếm nhiều thời điểm tương tác vốn có của gia đình.

Bữa ăn và các sinh hoạt chung không còn tạo ra nhiều tương tác

Bữa ăn, thời gian trước khi ngủ, chuyến đi cùng nhau hoặc khoảng thời gian cả nhà nghỉ ngơi thường đóng vai trò như những “điểm neo” của đời sống gia đình.

Khi điện thoại và thiết bị số xuất hiện thường xuyên trong những khoảng thời gian này, các nghi thức chung có thể vẫn tồn tại về hình thức nhưng mất dần chức năng kết nối.

Ví dụ, cả nhà vẫn ăn tối cùng nhau nhưng:

·         Có người vừa ăn vừa xem video

·         Một người thường xuyên trả lời công việc trên điện thoại

·         Trẻ tập trung vào máy tính bảng và gần như không tham gia trò chuyện

·         Mỗi người kết thúc bữa ăn rồi lập tức quay về thiết bị riêng

Dấu hiệu đáng chú ý không phải một bữa ăn có màn hình. Đó là việc những khoảng thời gian từng tạo ra trao đổi tự nhiên không còn làm được điều đó.

Khi nhiều nghi thức nhỏ cùng suy yếu, gia đình có thể mất những cơ hội lặp lại hằng ngày để cập nhật cuộc sống của nhau. Khoảng cách vì vậy thường hình thành từ từ chứ không xuất hiện sau một sự kiện duy nhất.

Người thân thường phải cạnh tranh với thiết bị để được chú ý

Một biểu hiện đặc trưng của mất kết nối là cảm giác phải “giành” sự chú ý của người khác khỏi màn hình.

Trẻ có thể gọi cha mẹ nhiều lần mới nhận được phản hồi. Vợ hoặc chồng có thể đợi người kia đặt điện thoại xuống mới bắt đầu nói chuyện. Một thành viên có thể chủ động đưa một vật ra trước màn hình, chạm vào người đang dùng điện thoại hoặc cố tạo tiếng động để được chú ý.

Những hành vi này cho thấy vấn đề không còn đơn giản là sử dụng thiết bị. Sự chú ý đã trở thành một nguồn lực mà các mối quan hệ trực tiếp phải cạnh tranh để có được.

Trong quan hệ cha mẹ – con cái, phản hồi đúng thời điểm đặc biệt quan trọng vì trẻ thường phát tín hiệu kết nối qua những hành động rất nhỏ: gọi tên cha mẹ, chỉ một đồ vật, kể một câu chuyện ngắn hoặc tìm kiếm ánh mắt. Không phải lần nào cha mẹ cũng có thể phản hồi ngay, nhưng nếu các tín hiệu này thường xuyên bị bỏ qua vì màn hình, chất lượng tương tác có thể giảm.

Ở người lớn cũng tương tự. Một người có thể ngừng chủ động tiếp cận nếu họ nhiều lần cảm thấy điện thoại luôn nhận được phản hồi nhanh hơn mình.

Việc bị yêu cầu rời thiết bị thường dẫn đến khó chịu hoặc xung đột

Thiết bị số có thể trở thành nguồn căng thẳng khi việc chuyển sự chú ý từ màn hình sang người thân thường gây bực bội.

Ví dụ, một thành viên phản ứng gay gắt khi được gọi trong lúc chơi game, xem video hoặc lướt mạng xã hội. Người khác có thể khó chịu vì điện thoại bị nhắc đến quá nhiều. Cha mẹ và con cái liên tục tranh cãi về thời gian sử dụng thiết bị nhưng ít khi trao đổi được về lý do hoặc nhu cầu phía sau.

Cần phân biệt giữa khó chịu khi một hoạt động đang bị gián đoạn và một mô hình xung đột kéo dài. Bất kỳ ai cũng có thể không thích bị ngắt giữa công việc hoặc một nội dung đang tập trung.

Dấu hiệu đáng lưu ý hơn là khi xung đột về thiết bị xảy ra lặp đi lặp lại và bắt đầu chi phối quan hệ: những cuộc trò chuyện về điện thoại nhanh chóng trở thành tranh cãi, việc đặt giới hạn tạo ra căng thẳng kéo dài hoặc các thành viên né tránh nhau để tiếp tục sử dụng thiết bị.

Khi đó, màn hình không chỉ tiêu tốn thời gian mà đã trở thành một điểm ma sát trong hệ thống giao tiếp của gia đình.

Phản hồi giữa các thành viên ngày càng ngắn và mang tính đối phó

Một gia đình có thể vẫn nói chuyện nhiều lần trong ngày nhưng chất lượng giao tiếp đã thay đổi.

Các câu trả lời như “ừ”, “biết rồi”, “chờ chút”, “để sau” hoặc “con tự làm đi” có thể xuất hiện thường xuyên khi một người đang tập trung vào màn hình. Từng câu riêng lẻ hoàn toàn bình thường. Nhưng nếu phần lớn lời mời tương tác đều nhận được kiểu phản hồi tối thiểu như vậy, mức độ kết nối có thể đang suy giảm.

Điểm quan trọng là phản hồi có giúp cuộc trao đổi tiếp tục hay đóng nó lại.

Một phản hồi có tính kết nối thường cho thấy người nghe đã tiếp nhận tín hiệu và tạo điều kiện cho tương tác phát triển. Ngược lại, phản hồi mang tính đối phó thường chỉ đủ để người kia tạm ngừng yêu cầu.

Qua thời gian, nếu nhiều lời mời kết nối bị đóng lại theo cách này, các thành viên có thể chủ động ít hơn. Sự im lặng xuất hiện sau đó đôi khi dễ bị hiểu nhầm là “mọi người đều ổn”, trong khi thực tế cơ hội giao tiếp đã giảm.

Mọi người biết nhiều về hoạt động trực tuyến nhưng ít biết điều đang xảy ra với nhau

Một nghịch lý của mất kết nối do thiết bị số là một người có thể cập nhật rất nhiều thông tin nhưng lại biết ít hơn về những người đang sống cùng mình.

Một thành viên có thể biết tin tức mới, nội dung đang thịnh hành hoặc hoạt động của bạn bè trên mạng nhưng không biết người thân đang căng thẳng vì điều gì, gần đây gặp khó khăn nào hoặc đang mong chờ chuyện gì.

Dấu hiệu này phản ánh sự thay đổi về đối tượng nhận sự chú ý thường xuyên. Công nghệ cung cấp một dòng kích thích và thông tin gần như liên tục. Nếu phần lớn những khoảng trống trong ngày đều được lấp bằng nội dung số, thời gian dành cho việc quan sát, hỏi han hoặc trò chuyện tự phát với người thân sẽ ít đi.

Không phải gia đình kết nối tốt cần biết mọi suy nghĩ của nhau. Điều cần chú ý là khoảng cách giữa hai loại thông tin ngày càng lớn: hiểu rất rõ thế giới trên màn hình nhưng ngày càng ít cập nhật đời sống của những người gần nhất.

Các thành viên tìm đến thiết bị trước khi tìm đến nhau

Thiết bị số không chỉ phục vụ giải trí. Nó còn có thể trở thành cách quen thuộc để xử lý buồn chán, căng thẳng hoặc cảm xúc khó chịu.

Điều đáng chú ý là khi một thành viên gần như luôn tìm đến điện thoại, trò chơi, video hoặc mạng xã hội trước mỗi khi cần thư giãn, cần được an ủi hoặc muốn tránh một tình huống không thoải mái.

Trong một gia đình còn kết nối tốt, thiết bị vẫn có thể được sử dụng rất nhiều, nhưng giữa các thành viên vẫn tồn tại những con đường tiếp cận nhau: có chuyện vui muốn kể, có vấn đề muốn hỏi, có lúc buồn muốn được lắng nghe.

Nếu những con đường này dần ít được sử dụng và màn hình trở thành lựa chọn mặc định trong hầu hết trạng thái cảm xúc, đó có thể là một dấu hiệu đáng quan sát.

Tuy nhiên, việc một người cần không gian riêng hoặc giải trí bằng công nghệ không tự động đồng nghĩa với mất kết nối. Điều quan trọng là khả năng tìm đến nhau có còn tồn tại và có được sử dụng thường xuyên hay không.

Giao tiếp về thiết bị chủ yếu là nhắc nhở, kiểm soát và tranh cãi

Ở một số gia đình, phần lớn cuộc trò chuyện liên quan đến công nghệ xoay quanh những câu như “bỏ điện thoại xuống”, “đừng chơi nữa”, “con dùng máy quá nhiều” hoặc “bố mẹ cũng dùng điện thoại mà”.

Khi đó, thiết bị không chỉ làm giảm tương tác mà còn thay đổi nội dung của tương tác: những cuộc trò chuyện có tính kết nối bị thay thế bởi giám sát và thương lượng.

Điều này đặc biệt dễ tạo vòng lặp. Một người càng cảm thấy bị kiểm soát càng có xu hướng phòng thủ; người còn lại càng thấy thiết bị gây vấn đề càng tăng mức nhắc nhở. Cuộc trao đổi sau đó tập trung vào hành vi sử dụng màn hình chứ không còn vào nhu cầu phía sau, chẳng hạn cần nghỉ ngơi, muốn có sự chú ý, muốn được tự chủ hoặc muốn có thời gian chung.

Dấu hiệu mất kết nối vì thế không chỉ là “dùng thiết bị nhiều”, mà còn là thiết bị đã trở thành chủ đề xung đột lặp lại và làm nghèo các kiểu giao tiếp khác trong gia đình.

Những khoảng thời gian không có thiết bị trở nên khó duy trì

Một dấu hiệu khác xuất hiện khi gia đình rất khó duy trì ngay cả những khoảng thời gian ngắn mà không cần kiểm tra màn hình.

Trong bữa ăn, cuộc trò chuyện, chuyến đi ngắn hoặc một hoạt động chung, một hoặc nhiều thành viên có xu hướng tự động cầm điện thoại lên ngay khi xuất hiện vài giây im lặng.

Cơ chế ở đây liên quan đến thói quen chú ý. Khi thiết bị luôn cung cấp nội dung mới, những khoảng trống vốn từng tạo cơ hội quan sát và trò chuyện dễ được lấp ngay lập tức.

Điều này không đồng nghĩa gia đình phải dành nhiều giờ hoàn toàn không có công nghệ. Dấu hiệu đáng quan sát hơn là khả năng cùng ở trong một hoạt động mà không liên tục quay lại màn hình.

Nếu việc không sử dụng thiết bị trong một khoảng thời gian ngắn tạo cảm giác bất an, bứt rứt hoặc gần như không thể thực hiện, công nghệ có thể đã chiếm vị trí quá lớn trong nhịp sinh hoạt chung.

Một dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để kết luận gia đình đã mất kết nối

Không nên đánh giá tình trạng kết nối gia đình chỉ từ một hành vi.

Một người phải trả lời điện thoại công việc trong bữa tối, một thiếu niên muốn có nhiều thời gian riêng hoặc cả nhà cùng xem một bộ phim đều không phải bằng chứng tự thân của mất kết nối. Thiết bị số thậm chí có thể tạo thêm kết nối khi các thành viên cùng chơi, cùng xem, cùng trao đổi hoặc duy trì quan hệ khi ở xa nhau.

Điều cần xem xét là mô hình tổng thể theo thời gian.

Ba câu hỏi hữu ích hơn việc chỉ đếm giờ màn hình là:

1.    Thiết bị có thường xuyên thay thế những thời điểm mà trước đây các thành viên tương tác với nhau không

2.    Khi một người muốn kết nối, họ có nhận được sự chú ý và phản hồi tương đối đầy đủ không

3.    Các thành viên có còn những khoảng thời gian chung trong đó thiết bị không liên tục làm gián đoạn sự hiện diện với nhau không

Nếu câu trả lời thường xuyên nghiêng về phía tiêu cực và tình trạng kéo dài, khả năng gia đình đang bị công nghệ làm suy giảm kết nối đáng được xem xét nghiêm túc hơn.

Dấu hiệu mất kết nối gia đình do thiết bị số thường không xuất hiện dưới dạng một biến cố rõ ràng. Chúng tích lũy qua những thay đổi nhỏ: ánh mắt ít gặp nhau hơn, câu chuyện thường bị ngắt, lời mời tương tác nhận được phản hồi chậm, bữa ăn ít trò chuyện và mỗi người ngày càng tìm về màn hình riêng.

Vì vậy, chỉ số có ý nghĩa nhất không phải đơn giản là gia đình sử dụng thiết bị bao lâu. Điều quan trọng hơn là sau khi thiết bị xuất hiện, chất lượng chú ý, phản hồi, chia sẻ và những nghi thức chung của gia đình đã thay đổi như thế nào. Một gia đình vẫn có thể sử dụng công nghệ thường xuyên mà duy trì kết nối tốt nếu các thành viên còn khả năng đặt thiết bị sang một bên khi người thân cần sự hiện diện, vẫn có những cuộc trò chuyện không bị phân mảnh và vẫn chủ động tìm đến nhau trong đời sống hằng ngày.