Khoảng cách cảm xúc do công nghệ hình thành như thế nào?

Khoảng cách cảm xúc không đồng nghĩa với việc sử dụng công nghệ nhiều

Công nghệ trước hết là một phương tiện giao tiếp. Tin nhắn, cuộc gọi video hay mạng xã hội có thể giúp các thành viên duy trì liên lạc khi không ở cạnh nhau. Vì vậy, chỉ dựa vào thời lượng sử dụng thiết bị chưa đủ để kết luận rằng công nghệ đang tạo ra khoảng cách cảm xúc.

Điểm quan trọng hơn là công nghệ đang đứng ở vị trí nào trong mối quan hệ. Nếu thiết bị bổ sung cho giao tiếp trực tiếp, chẳng hạn giúp một người đi xa thường xuyên trò chuyện với gia đình, công nghệ có thể hỗ trợ kết nối. Ngược lại, nếu thiết bị thường xuyên chen vào những thời điểm vốn dành cho việc lắng nghe, chia sẻ hoặc cùng thực hiện một hoạt động, chất lượng tương tác trực tiếp có thể suy giảm.

Nói cách khác, vấn đề không đơn giản là “có dùng điện thoại hay không”, mà là sự chú ý và tương tác giữa người với người có bị thay thế hay gián đoạn hay không.

Đây cũng là lý do không có một ngưỡng thời gian màn hình duy nhất có thể xác định mọi trường hợp khoảng cách cảm xúc. Hai gia đình có thể sử dụng thiết bị trong khoảng thời gian tương tự nhưng trải nghiệm hoàn toàn khác nhau, tùy vào mục đích sử dụng, hoàn cảnh giao tiếp và mức độ công nghệ can thiệp vào những thời điểm cần kết nối.

Sự chú ý bị chia nhỏ làm giảm cảm giác được hiện diện cùng nhau

Một trong những cơ chế quan trọng nhất là sự cạnh tranh về chú ý.

Trong một cuộc trò chuyện trực tiếp, con người không chỉ tiếp nhận lời nói. Họ còn theo dõi ánh mắt, nét mặt, giọng điệu, khoảng dừng và phản ứng của người đối diện. Những tín hiệu này giúp nhận biết người kia đang vui, căng thẳng, thất vọng hay muốn tiếp tục chia sẻ.

Khi một thành viên đồng thời kiểm tra thông báo, đọc tin nhắn hoặc lướt nội dung trên màn hình, sự chú ý phải chuyển đổi giữa hai nguồn thông tin. Người đó có thể vẫn nghe được nội dung chính nhưng dễ bỏ qua những tín hiệu cảm xúc tinh tế.

Đối với người đang nói, việc đối phương liên tục nhìn vào thiết bị còn tạo ra một thông điệp xã hội khác: cuộc trò chuyện hiện tại không nhận được sự chú ý trọn vẹn.

Hiện tượng một người chú ý đến điện thoại và làm gián đoạn tương tác với người đang ở trước mặt thường được nghiên cứu dưới khái niệm phubbing. Các nghiên cứu về phubbing và chất lượng quan hệ nhìn chung cho thấy hành vi này có liên hệ với cảm giác bị phớt lờ, mức độ hài lòng trong quan hệ thấp hơn và chất lượng tương tác kém hơn.

Điều cần phân biệt là một lần kiểm tra điện thoại không tự động tạo ra xa cách. Cơ chế trở nên đáng chú ý khi sự gián đoạn lặp lại đủ thường xuyên để trở thành cách tương tác quen thuộc.

Tương tác trực tiếp suy giảm khiến nhiều tín hiệu cảm xúc bị mất

Giao tiếp số có thể truyền thông tin rất nhanh nhưng không phải lúc nào cũng truyền được toàn bộ ngữ cảnh cảm xúc của một cuộc gặp trực tiếp.

Trong giao tiếp mặt đối mặt, một câu nói được diễn giải đồng thời qua nhiều tín hiệu: âm lượng, ngữ điệu, biểu cảm, tư thế, ánh mắt và phản ứng tức thời. Trong tin nhắn văn bản, phần lớn những tín hiệu này không xuất hiện hoặc phải được thay thế bằng dấu câu, biểu tượng cảm xúc và cách dùng từ.

Điều đó không có nghĩa giao tiếp trực tuyến thiếu cảm xúc. Con người vẫn có thể xây dựng quan hệ sâu sắc qua môi trường số. Giới hạn xuất hiện khi một vấn đề cần nhiều tín hiệu ngữ cảnh nhưng lại chủ yếu được xử lý bằng một kênh nghèo tín hiệu hơn.

Ví dụ, câu trả lời “không sao” qua tin nhắn có thể được hiểu theo nhiều cách. Trong một cuộc trò chuyện trực tiếp, nét mặt hoặc giọng nói thường giúp người nghe nhận ra liệu người kia thực sự ổn, đang thất vọng hay chưa muốn nói thêm.

Nếu các thành viên ngày càng ít có những cuộc trò chuyện trực tiếp, cơ hội phát hiện và điều chỉnh những hiểu lầm nhỏ cũng giảm theo. Khoảng cách cảm xúc khi đó có thể hình thành không phải từ một xung đột lớn, mà từ nhiều lần cảm xúc không được nhận biết hoặc phản hồi đầy đủ.

Công nghệ có thể làm những cuộc trò chuyện sâu bị thay thế bằng trao đổi ngắn

Một mối quan hệ cần cả giao tiếp chức năng và giao tiếp cảm xúc.

Giao tiếp chức năng giúp tổ chức cuộc sống: “Mấy giờ về?”, “Mua giúp món này”, “Ngày mai có lịch gì?”. Công nghệ đặc biệt hiệu quả với những trao đổi như vậy vì nhanh và thuận tiện.

Nhưng duy trì sự gần gũi còn cần những cuộc trò chuyện khác: một người đang lo điều gì, đã trải qua chuyện gì, cảm thấy thế nào hoặc cần được hỗ trợ ra sao.

Nếu phần lớn giao tiếp giữa các thành viên chuyển thành những tin nhắn ngắn mang tính điều phối, tần suất liên lạc có thể vẫn cao trong khi chiều sâu cảm xúc giảm xuống.

Đây là một điểm dễ gây hiểu nhầm. Nói chuyện nhiều qua ứng dụng không nhất thiết đồng nghĩa với kết nối cảm xúc mạnh. Số lượng tương tác và chất lượng tương tác là hai vấn đề khác nhau.

Khoảng cách dễ xuất hiện khi các cuộc trao đổi nhanh trở thành sự thay thế lâu dài cho những cuộc trò chuyện cần thời gian, sự chú ý và khả năng phản hồi qua lại.

Sự gián đoạn lặp lại có thể tạo thành “technoference” trong đời sống gia đình

Nghiên cứu về quan hệ gia đình sử dụng thuật ngữ technoference để mô tả tình trạng công nghệ thường xuyên chen vào những tương tác hoặc hoạt động giữa các thành viên.

Một thông báo riêng lẻ thường chỉ gây gián đoạn ngắn. Nhưng trong đời sống hằng ngày, những gián đoạn nhỏ có thể xuất hiện tại rất nhiều điểm: trong bữa ăn, khi cha mẹ trò chuyện với con, lúc hai người đang chia sẻ một vấn đề hoặc ngay trước khi đi ngủ.

Tác động quan trọng nằm ở tính tích lũy.

Một cuộc trò chuyện vừa bắt đầu đã dừng để xem điện thoại có thể không đáng kể. Nhưng nếu điều này diễn ra nhiều lần, các thành viên có thể dần hình thành kỳ vọng rằng sự chú ý của người kia luôn có thể bị một nội dung trên màn hình lấy đi.

Khi kỳ vọng đó trở nên ổn định, hành vi của họ cũng có thể thay đổi. Một người có thể kể ít hơn vì nghĩ đối phương không thực sự chú ý. Người còn lại vì nhận được ít chia sẻ hơn lại càng ít nhận thấy có điều gì cần quan tâm.

Từ đây có thể hình thành một vòng lặp:

Gián đoạn nhiều hơn → chia sẻ ít hơn → hiểu nhau ít hơn → động lực trò chuyện giảm → khoảng cách cảm xúc tăng.

Vì vậy, công nghệ không nhất thiết trực tiếp “làm con người xa cách”. Nó có thể tác động gián tiếp bằng cách làm thay đổi những thói quen tương tác vốn duy trì cảm giác gần gũi.

Ít tương tác trực tiếp hơn cũng làm giảm cơ hội phản hồi cảm xúc

Cảm giác thân thiết được củng cố khi một người bộc lộ điều gì đó và nhận được phản ứng phù hợp.

Một thành viên kể về một ngày khó khăn. Người kia nhận ra sự mệt mỏi, đặt câu hỏi, thể hiện sự quan tâm hoặc đơn giản là dành thời gian lắng nghe. Những phản ứng nhỏ như vậy tạo ra cảm giác “người này hiểu mình”.

Nếu các thành viên thường xuyên ở cùng một không gian nhưng mỗi người tập trung vào thiết bị riêng, số cơ hội cho những tương tác nhỏ đó giảm xuống.

Đây là điểm khác biệt giữa cùng có mặt và cùng hiện diện về mặt tâm lý.

Một gia đình có thể ngồi chung phòng nhưng mỗi người theo một luồng nội dung riêng. Về mặt vật lý, khoảng cách gần như bằng không; về mặt tương tác, mỗi người lại đang ở trong một môi trường khác.

Khi tình trạng này trở thành thói quen, những tín hiệu nhỏ như thay đổi tâm trạng, nhu cầu được trò chuyện hoặc mong muốn nhận sự quan tâm dễ bị bỏ qua. Khoảng cách cảm xúc vì thế có thể tăng mà không cần xảy ra tranh cãi rõ ràng.

Khoảng cách còn có thể tăng khi giao tiếp số tạo ra hiểu lầm

Một cơ chế khác là sự thiếu hụt ngữ cảnh.

Trong giao tiếp trực tiếp, nếu một câu nói khiến người nghe khó chịu, người nói thường nhìn thấy phản ứng gần như ngay lập tức và có cơ hội giải thích. Trong tin nhắn, phản hồi có thể đến muộn hoặc bị diễn giải thông qua trạng thái cảm xúc sẵn có của người nhận.

Một câu trả lời ngắn có thể bị hiểu thành lạnh nhạt. Việc đã đọc nhưng chưa trả lời có thể bị hiểu thành thiếu quan tâm. Một cách dùng từ bình thường đối với người gửi có thể mang sắc thái khác đối với người nhận.

Công nghệ không tạo ra mọi hiểu lầm này, nhưng một số hình thức giao tiếp số làm giảm lượng thông tin giúp hai bên sửa cách diễn giải.

Rủi ro tăng lên khi vấn đề có tính cảm xúc cao nhưng các bên vẫn cố xử lý hoàn toàn bằng tin nhắn. Trong những trường hợp đó, chuyển sang cuộc gọi hoặc trao đổi trực tiếp thường cung cấp nhiều tín hiệu hơn để hiểu ý định và trạng thái cảm xúc của nhau.

Công nghệ chỉ tạo khoảng cách trong những điều kiện nhất định

Không nên đảo ngược quan hệ nhân quả và cho rằng mọi người xa cách đơn giản vì họ sử dụng công nghệ.

Đôi khi chiều tác động có thể ngược lại: một người vốn đang không thoải mái trong quan hệ có thể tìm đến thiết bị nhiều hơn để tránh một cuộc trò chuyện khó khăn. Khi đó, mức sử dụng công nghệ vừa có thể góp phần duy trì sự xa cách, vừa có thể là biểu hiện của một vấn đề đã tồn tại.

Ngoài ra, mục đích sử dụng rất quan trọng. Một cuộc gọi video với người thân ở xa có chức năng khác hoàn toàn với việc lướt nội dung trong lúc người đang ngồi cạnh muốn trò chuyện.

Có thể phân biệt bằng một câu hỏi thực tế:

Công nghệ đang tạo thêm cơ hội kết nối hay đang chiếm chỗ của một cơ hội kết nối tốt hơn ngay lúc đó?

Nếu nó giúp những người không thể gặp trực tiếp duy trì quan hệ, tác động có thể tích cực. Nếu nó liên tục thay thế sự chú ý dành cho người đang hiện diện, nguy cơ tạo khoảng cách cao hơn.

Những dấu hiệu cho thấy công nghệ đang can thiệp vào kết nối cảm xúc

Khoảng cách cảm xúc thường không xuất hiện dưới dạng một chỉ số duy nhất. Có thể nhận biết vấn đề thông qua sự thay đổi của mô hình tương tác.

Một số dấu hiệu đáng chú ý gồm:

·         Các cuộc trò chuyện thường xuyên bị dừng vì thông báo hoặc thiết bị

·         Thành viên cảm thấy phải cạnh tranh với điện thoại để được chú ý

·         Mọi người ở cùng nhau nhưng hiếm khi thực sự trò chuyện

·         Những vấn đề cảm xúc chủ yếu được trao đổi bằng tin nhắn dù có thể gặp trực tiếp

·         Một người ngày càng ít chia sẻ vì cho rằng người kia không lắng nghe

·         Bữa ăn hoặc thời gian sinh hoạt chung thường xuyên bị chia cắt bởi màn hình

·         Sự khó chịu xuất hiện khi một thành viên yêu cầu người khác tạm rời thiết bị

Không một dấu hiệu riêng lẻ nào chứng minh chắc chắn một mối quan hệ đang có vấn đề. Giá trị của chúng nằm ở mẫu hình lặp lại và cảm nhận của các thành viên về chất lượng tương tác.

Giảm khoảng cách không nhất thiết phải loại bỏ công nghệ

Nếu cơ chế chính là sự thay thế và gián đoạn tương tác, giải pháp hợp lý không phải lúc nào cũng là giảm tổng thời gian sử dụng thiết bị một cách cứng nhắc. Quan trọng hơn là bảo vệ những thời điểm cần sự hiện diện trọn vẹn.

Gia đình hoặc các thành viên trong một mối quan hệ có thể thống nhất một số nguyên tắc đơn giản:

·         Dành một số khoảng thời gian chung không bị gián đoạn bởi thiết bị

·         Tránh kiểm tra điện thoại trong những cuộc trò chuyện quan trọng

·         Chuyển từ nhắn tin sang nói trực tiếp khi vấn đề dễ gây hiểu lầm

·         Chủ động hỏi và lắng nghe thay vì chỉ trao đổi thông tin sinh hoạt

·         Thống nhất trường hợp nào việc sử dụng thiết bị trong thời gian chung là cần thiết

Điểm cốt lõi không phải tạo ra một môi trường “không công nghệ”, mà là khôi phục sự khác biệt giữa thời gian sử dụng thiết bị và thời gian dành sự chú ý cho nhau.

Một nguyên tắc chỉ có ý nghĩa khi phù hợp với hoàn cảnh. Công việc, học tập, khoảng cách địa lý hoặc nhu cầu liên lạc khẩn cấp đều có thể khiến thiết bị trở thành công cụ cần thiết. Vì vậy, mục tiêu nên là giảm những gián đoạn không cần thiết thay vì coi bản thân công nghệ là nguyên nhân duy nhất.

Công nghệ tạo khoảng cách cảm xúc chủ yếu khi nó làm thay đổi chất lượng tương tác giữa các thành viên: sự chú ý bị phân tán, tín hiệu phi ngôn ngữ bị bỏ lỡ, những cuộc trò chuyện sâu bị thay bằng trao đổi ngắn và cơ hội phản hồi cảm xúc ngày càng ít đi. Nếu những gián đoạn này lặp lại, một vòng lặp có thể hình thành trong đó mọi người chia sẻ ít hơn, hiểu nhau ít hơn và dần cảm thấy không còn được người kia thực sự hiện diện cùng mình.

Tuy nhiên, công nghệ không tự động dẫn đến xa cách. Cùng một thiết bị có thể giúp người ở xa trở nên gần nhau hơn hoặc khiến người đang ngồi cạnh cảm thấy bị bỏ qua. Yếu tố quyết định không chỉ là thời gian sử dụng mà là công nghệ đang bổ sung cho sự kết nối hay đang thay thế những tương tác trực tiếp cần thiết để duy trì nó.