Dùng thiết bị trong thời gian chờ thành thói quen thế nào?

Điểm quan trọng là người dùng không nhất thiết phải có ý định “dùng điện thoại lâu”. Ban đầu, mục tiêu có thể chỉ là xem giờ, kiểm tra một thông báo hoặc tìm thứ gì đó để làm trong vài chục giây. Nhưng một hành động ngắn, dễ thực hiện và được lặp lại thường xuyên lại đặc biệt thuận lợi cho quá trình hình thành thói quen. Nghiên cứu về hành vi thói quen xác định ba thành phần quan trọng gồm tính ổn định của bối cảnh, tần suất lặp và phần thưởng; khi một hành vi liên tục xảy ra trong cùng kiểu bối cảnh, liên kết giữa tín hiệu và phản ứng có thể mạnh dần.

Với smartphone, hiện tượng này từng được mô tả dưới dạng “checking habit”: những lần kiểm tra ngắn, lặp đi lặp lại đối với nội dung có thể truy cập rất nhanh. Một nghiên cứu quan sát nhiều tập dữ liệu sử dụng điện thoại cũng cho thấy các hành vi kiểm tra gắn chặt với những bối cảnh cụ thể và đôi khi trở thành “cửa ngõ” dẫn sang các hoạt động khác trên thiết bị.

Khoảng chờ trở thành tín hiệu kích hoạt hành vi như thế nào?

Một thói quen không nhất thiết bắt đầu từ một mệnh lệnh rõ ràng như “bây giờ phải mở điện thoại”. Nó có thể được kích hoạt bởi tập hợp tín hiệu rất quen thuộc: vừa ngồi xuống, vừa ăn xong, không còn việc phải làm trong vài phút, người đối diện rời đi, xe chưa tới hoặc công việc vừa tạm dừng.

Ở giai đoạn đầu, người dùng vẫn có thể quyết định có chủ đích: “mình đang chờ nên xem điện thoại một chút”. Nhưng mỗi lần quyết định đó được thực hiện trong hoàn cảnh tương tự, não có thêm một lần kết nối bối cảnh với phản ứng. Qua nhiều lần lặp, việc nhận ra khoảng chờ có thể trực tiếp làm xuất hiện thôi thúc cầm máy mà không cần một quá trình cân nhắc đầy đủ.

Điều này phù hợp với mô hình chung về thói quen: tín hiệu trong môi trường có khả năng kích hoạt xu hướng hành vi đã từng được thực hiện ở chính bối cảnh đó. Tần suất càng cao và bối cảnh càng nhất quán, liên kết này càng có cơ hội được củng cố.

Vì vậy, “thời gian chờ” không chỉ là thời lượng rảnh. Sau nhiều lần lặp, nó có thể trở thành một loại bối cảnh hành vi. Một người có thể không hề có quy tắc “hễ rảnh là dùng điện thoại”, nhưng cơ thể vẫn bắt đầu tìm điện thoại ngay khi xuất hiện trạng thái quen thuộc: không có việc tức thời để xử lý.

Vì sao ăn, nghỉ và chờ đợi đặc biệt dễ gắn với thiết bị?

Ba tình huống này có một đặc điểm chung: chúng xuất hiện thường xuyên và có cấu trúc tương đối ổn định.

Bữa ăn diễn ra ở những thời điểm và địa điểm quen thuộc. Khoảng nghỉ thường xuất hiện sau một giai đoạn làm việc. Việc chờ xe, chờ thang máy, chờ người khác hoặc chờ một quá trình hoàn tất cũng tạo ra những khoảng trống tương tự nhau hết ngày này sang ngày khác.

Sự lặp lại này quan trọng vì thói quen phát triển dễ hơn khi hành vi được thực hiện trong bối cảnh ổn định. Trong một nghiên cứu kéo dài sáu tuần với 95 sinh viên và 2.482 lần lặp hành vi, nhóm nghiên cứu chủ động thay đổi hoặc giữ ổn định địa điểm và thời gian thực hiện thói quen. Kết quả cho thấy mức ổn định bối cảnh cao hơn dự báo tính tự động cao hơn; một tập dữ liệu thực tế khác gồm 308 thói quen và 2.368 lần lặp cũng cho thấy cùng xu hướng.

Có thể áp dụng cơ chế này để hiểu việc dùng thiết bị: nếu “ngồi vào bàn ăn”, “nằm xuống nghỉ” hoặc “bắt đầu phải chờ” thường xuyên đi kèm với mở màn hình, chính các tình huống đó có khả năng trở thành tín hiệu ngày càng mạnh.

Điều này không có nghĩa mọi người ăn cùng điện thoại đều chắc chắn hình thành thói quen. Nghiên cứu về ổn định bối cảnh nói trên nghiên cứu quá trình hình thành thói quen nói chung chứ không trực tiếp thử nghiệm từng tình huống ăn, nghỉ hay chờ. Tuy nhiên, nó cung cấp cơ sở để giải thích tại sao sự ghép đôi đều đặn giữa một hoàn cảnh và một hành vi lại thuận lợi cho tự động hóa.

Phần thưởng nhỏ khiến hành vi được lặp lại ra sao?

Mở thiết bị trong lúc chờ gần như không đòi hỏi nhiều công sức. Đổi lại, người dùng có thể ngay lập tức nhận được một thứ có giá trị tại thời điểm đó: tin nhắn mới, thông tin mới, video thú vị, phản hồi xã hội hoặc đơn giản là cảm giác không còn phải ngồi với một khoảng trống chưa được lấp.

Phần thưởng ở đây không nhất thiết phải lớn. Vai trò quan trọng của nó là làm cho hành vi đáng được thực hiện lại.

Ví dụ, một lần mở máy trong lúc chờ có thể không có gì đáng chú ý. Lần sau lại xuất hiện tin nhắn mong đợi. Lần khác có nội dung thú vị. Vì kết quả của mỗi lần kiểm tra không hoàn toàn giống nhau, hành vi “xem thử có gì không” vẫn có lý do để tiếp tục được lặp.

Nghiên cứu về thói quen nói chung cho thấy phần thưởng có thể thúc đẩy việc lặp hành vi và góp phần làm mạnh thêm quan hệ giữa lặp lại và sức mạnh của thói quen. Đối với smartphone, nghiên cứu kinh điển về checking habit cũng ghi nhận việc kiểm tra thường tập trung vào các nguồn nội dung thay đổi nhanh như email, mạng xã hội và tin tức.

Ngoài việc “nhận được điều thú vị”, còn có một dạng hệ quả khác: thoát khỏi cảm giác trống hoặc buồn chán. Khi điện thoại nhanh chóng loại bỏ trạng thái khó chịu này, việc cầm máy càng dễ trở thành phản ứng mặc định ở những lần chờ tiếp theo.

Tại sao hành vi dần xảy ra trước khi người dùng kịp cân nhắc?

Tính tự động không có nghĩa con người hoàn toàn mất kiểm soát. Nó có nghĩa một phần quá trình khởi động hành vi không còn cần nhiều suy nghĩ có chủ đích như lúc ban đầu.

Khi một bối cảnh liên tục được ghép với cùng phản ứng, tín hiệu có thể bắt đầu kích hoạt xu hướng hành động trực tiếp. Thay vì:

“Có vài phút rảnh → mình nghĩ xem nên làm gì → quyết định dùng điện thoại”

chuỗi hành vi có thể rút ngắn thành:

“Có vài phút rảnh → tay tìm điện thoại”.

Nghiên cứu thực nghiệm về ổn định bối cảnh cho thấy việc thực hiện hành vi trong những hoàn cảnh giống nhau liên quan đến mức tự động hóa cao hơn. Các tác giả cũng mô tả quá trình trong đó quyền kiểm soát ban đầu dựa nhiều vào động cơ và ý định, sau đó có thể chuyển dần sang kiểm soát theo thói quen khi hành vi tiếp tục được lặp trong bối cảnh ổn định.

Đó là lý do một người đôi khi đã mở khóa điện thoại rồi mới nhận ra mình không có việc cụ thể cần làm. Hành động khởi đầu có thể đã được kích hoạt bởi bối cảnh trước khi mục tiêu sử dụng được xác định rõ.

Những lần kiểm tra rất ngắn vẫn có thể củng cố thói quen

Một hiểu lầm phổ biến là chỉ những phiên sử dụng kéo dài hàng chục phút hoặc hàng giờ mới đáng chú ý. Với quá trình hình thành thói quen, số lần hành vi được kích hoạt cũng rất quan trọng.

Chờ thang máy 30 giây và mở máy. Xếp hàng hai phút và mở máy. Người khác đi lấy đồ và mở máy. Món ăn chưa mang ra và mở máy. Quảng cáo xuất hiện giữa nội dung đang xem trên TV và lại mở máy.

Mỗi lần chỉ rất ngắn, nhưng chúng tạo ra nhiều lần luyện tập cùng một quan hệ:

khoảng trống → thiết bị.

Nghiên cứu của Oulasvirta và cộng sự đặc biệt chú ý đến chính dạng sử dụng này. Các tác giả mô tả checking habit là những lần kiểm tra ngắn và lặp lại, đồng thời ghi nhận trong các tập dữ liệu của họ rằng một phần đáng kể phiên tương tác với smartphone có dạng kiểm tra rất ngắn.

Vì vậy, thời lượng của từng phiên không phản ánh đầy đủ mức độ củng cố thói quen. Một người chỉ sử dụng thiết bị một phút mỗi lần nhưng lặp phản ứng đó ở gần như mọi khoảng chờ vẫn đang tạo ra một chuỗi luyện tập có tần suất cao.

Vì sao hành vi có thể lan từ “chờ” sang cả ăn và nghỉ?

Ban đầu, tín hiệu có thể rất cụ thể: chờ xe buýt thì xem điện thoại. Nhưng bối cảnh mà con người nhận diện không chỉ bao gồm địa điểm. Nó còn có thể bao gồm thời điểm trong ngày, hành động vừa xảy ra, trạng thái tâm lý hoặc một cấu trúc chung như “hiện tại không có yêu cầu nào cần mình tập trung”.

Nghiên cứu về bối cảnh thói quen cho thấy những đặc điểm như vị trí, thời gian trong ngày, tâm trạng và sự hiện diện của người khác đều có thể tham gia định hình bối cảnh của hành vi.

Từ đó có thể giải thích một quá trình khái quát hóa: hành vi ban đầu gắn với một loại chờ cụ thể, nhưng nhiều tình huống khác lại có chung đặc điểm “khoảng trống có thể lấp”. Người dùng bắt đầu mở thiết bị khi nghỉ giữa công việc, lúc ăn một mình hoặc khi chương trình đang xem tạm gián đoạn.

Khi thiết bị tiếp tục được dùng ở các bối cảnh mới này, mỗi bối cảnh lại có cơ hội hình thành liên kết riêng. Kết quả là điện thoại không chỉ gắn với một địa điểm mà có thể gắn với cả một nhóm trạng thái thường nhật.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng một thói quen chắc chắn sẽ tự động lan sang mọi khoảng nghỉ. Mức độ khái quát hóa phụ thuộc vào lịch sử lặp lại của từng người và vào việc các bối cảnh được nhận diện giống nhau đến đâu.

Dùng điện thoại theo thói quen không đồng nghĩa với nghiện

Việc tay tự tìm điện thoại khi chờ là dấu hiệu phù hợp với tính tự động của thói quen, nhưng bản thân hiện tượng này chưa đủ để kết luận một người “nghiện điện thoại”.

Thói quen mô tả việc một tín hiệu quen thuộc kích hoạt phản ứng đã được học. Một hành vi có thể rất quen và tự động nhưng vẫn dễ dừng khi hoàn cảnh thay đổi hoặc khi người dùng đặt ra quy tắc mới.

Ngay cả nghiên cứu về smartphone cũng phân biệt việc sử dụng theo thói quen với các khái niệm nghiêm trọng hơn liên quan đến mất kiểm soát hoặc sử dụng gây hậu quả đáng kể. Nghiên cứu năm 2023 về đặc tính thói quen của smartphone cho rằng nhiều hành vi sử dụng hằng ngày có thể được kích hoạt đơn giản bởi các tín hiệu liên quan chứ không nhất thiết phải được xem là hành vi sử dụng có vấn đề.

Sự phân biệt này quan trọng vì cơ chế cần quan sát trước tiên không phải “mức độ phụ thuộc”, mà là điều gì thường xảy ra ngay trước lúc thiết bị được mở.

Làm sao nhận ra một khoảng chờ đã trở thành tín hiệu thói quen?

Dấu hiệu hữu ích nhất không phải tổng số giờ dùng màn hình mà là trình tự hành vi.

Một phản ứng đang mang tính thói quen cao hơn khi bạn thường xuyên nhận thấy các tình huống như:

·         Vừa ngồi xuống ăn đã đặt điện thoại cạnh tay và mở màn hình

·         Vừa hoàn thành một việc đã kiểm tra máy dù không có thông báo

·         Đang chờ vài chục giây cũng cầm thiết bị lên trước khi nghĩ mình cần xem gì

·         Mở khóa điện thoại rồi mới tìm lý do để sử dụng

·         Sau khi đóng một ứng dụng lại chuyển sang ứng dụng khác thay vì đặt máy xuống

Điểm chung của các trường hợp này là tín hiệu xuất hiện trước mục tiêu rõ ràng.

Ở chiều ngược lại, nếu người dùng chỉ mở thiết bị vì có một nhiệm vụ xác định—chẳng hạn cần xuất trình mã vé khi đang xếp hàng—thì việc đó tự thân chưa cho thấy một checking habit. Cần nhìn vào tính lặp lại và mức độ hành vi được kích hoạt mà không cần quyết định có chủ đích.

Muốn giảm tính tự động, cần tác động vào chuỗi tín hiệu–phản ứng

Nếu thói quen được củng cố bởi việc liên tục dùng thiết bị trong cùng một bối cảnh, chỉ đặt mục tiêu chung như “dùng điện thoại ít hơn” có thể chưa tác động trực tiếp vào cơ chế đang duy trì hành vi.

Một hướng cụ thể hơn là thay đổi mối quan hệ giữa bối cảnh và phản ứng.

Chẳng hạn, thay vì cố cấm điện thoại trong mọi hoàn cảnh, có thể chọn một tín hiệu rõ ràng như “khi bắt đầu ăn” và ghép nó với phản ứng khác: để máy ngoài tầm tay cho đến khi ăn xong. Hoặc xác định một loại khoảng chờ cụ thể—chẳng hạn chờ thang máy—và không dùng thiết bị trong khoảng đó.

Lý do của cách tiếp cận này nằm ở chính cơ chế hình thành thói quen. Nghiên cứu cho thấy thay đổi bối cảnh có thể làm gián đoạn hành vi theo thói quen, còn sự ổn định của bối cảnh lại hỗ trợ quá trình tự động hóa.

Điều đó cũng có nghĩa không nhất thiết phải biến toàn bộ thời gian rảnh thành “thời gian hiệu quả”. Mục tiêu chỉ là ngăn mọi khoảng trống đều trở thành cùng một tín hiệu dẫn tới màn hình. Khi một số khoảng chờ thường xuyên không còn kết thúc bằng hành vi mở máy, liên kết cũ không tiếp tục được củng cố theo cách giống trước.

Dùng thiết bị trong thời gian chờ dễ trở thành hành vi tự động vì các khoảng ăn, nghỉ và chờ thường xuyên tạo ra những bối cảnh lặp lại. Nếu mỗi lần xuất hiện bối cảnh đó người dùng đều cầm thiết bị và nhanh chóng nhận được thông tin, giải trí hoặc sự giải thoát khỏi cảm giác trống, hành vi có nhiều cơ hội được lặp lại. Theo thời gian, tín hiệu của bối cảnh có thể ngày càng trực tiếp kích hoạt phản ứng, khiến người dùng mở thiết bị trước cả khi hình thành một mục đích sử dụng rõ ràng.

Vì vậy, yếu tố đáng chú ý không chỉ là “dùng bao lâu”, mà còn là dùng vào những thời điểm nào và phản ứng đó được lặp lại bao nhiêu lần trong cùng kiểu hoàn cảnh. Chính sự lặp lại có tính bối cảnh này giúp giải thích vì sao một thao tác ban đầu có chủ đích có thể dần trở thành thói quen thường nhật.

Vì sao tôi thường mở điện thoại dù không có thông báo?

Thông báo chỉ là một trong nhiều tín hiệu. Nếu trước đây bạn thường xuyên mở điện thoại khi rảnh, chính trạng thái “không có việc ngay lúc này” cũng có thể trở thành tín hiệu gợi hành vi. Vì thế, thao tác kiểm tra có thể xuất hiện mà không cần điện thoại phát âm thanh hay rung.

Nếu chỉ xem điện thoại vài chục giây thì có tạo thói quen không?

Có thể. Thời lượng ngắn không loại trừ quá trình hình thành thói quen, vì những hành vi kiểm tra smartphone điển hình vốn có thể rất ngắn và lặp lại nhiều lần. Yếu tố đáng chú ý là tần suất và việc chúng có liên tục xuất hiện trong những bối cảnh giống nhau hay không.

Tại sao bỏ điện thoại xuống rồi một lúc sau tôi lại cầm lên?

Một lần kiểm tra có thể kết thúc mà chưa loại bỏ tín hiệu đã kích hoạt nó. Nếu bạn vẫn đang ở cùng trạng thái chờ hoặc nghỉ, bối cảnh đó vẫn hiện diện và có thể tiếp tục gợi lại phản ứng quen thuộc. Đây là một lý do những phiên sử dụng ngắn có thể xuất hiện thành chuỗi thay vì chỉ xảy ra một lần.