Vì sao dễ dùng điện thoại khi buồn chán?

Nếu việc này xảy ra nhiều lần, mối liên hệ giữa cảm giác buồn chán → cầm điện thoại → nhận được kích thích mới được củng cố. Lâu dần, con người không nhất thiết phải suy nghĩ “mình đang chán, vậy mình sẽ xem điện thoại”. Chính cảm giác trống, khoảnh khắc chờ đợi hoặc một bối cảnh quen thuộc đã có thể trở thành tín hiệu khởi động hành vi.

Một thí nghiệm công bố năm 2025 trên 112 sinh viên cho thấy nhóm được tạo trạng thái buồn chán cao báo cáo mức thôi thúc nền đối với việc sử dụng smartphone cao hơn nhóm ít buồn chán. Hiệu ứng này còn mạnh hơn ở những người có mức sợ bỏ lỡ thông tin hoặc trải nghiệm cao. Kết quả này hỗ trợ trực tiếp cho mắt xích đầu tiên: buồn chán có thể làm tăng mong muốn tìm đến điện thoại, ngay cả khi điện thoại chưa phải tác nhân trực tiếp gây ra cảm giác đó.

Buồn chán tạo ra áp lực phải thay đổi trạng thái

Buồn chán không chỉ có nghĩa là “không có việc gì làm”. Một người vẫn có thể buồn chán khi đang đọc tài liệu, ngồi họp hoặc thực hiện một nhiệm vụ rõ ràng. Điểm quan trọng là hoạt động hiện tại không tạo đủ mức gắn kết để sự chú ý muốn tiếp tục ở lại.

Trong trạng thái này, tâm trí có xu hướng tìm một mục tiêu khác đáng chú ý hơn. Người ta trở nên nhạy hơn với những lựa chọn có khả năng tạo ra thay đổi nhanh: một tin nhắn mới, một đoạn video, một bài đăng, một tin tức chưa đọc hoặc đơn giản là việc mở màn hình lên xem có gì mới.

Điện thoại vì thế không nhất thiết tạo ra buồn chán từ đầu. Nó có thể trở thành phương tiện được học để phản ứng với buồn chán.

Điều này giải thích một tình huống quen thuộc: chỉ cần phải đứng chờ thang máy, chờ đồ ăn hoặc chờ vài phút trước cuộc hẹn, tay đã có thể tìm đến điện thoại trước khi người dùng kịp xác định mình muốn xem gì. Mục tiêu ban đầu đôi khi không phải “đọc tin” hay “xem mạng xã hội”; mục tiêu gần hơn chỉ là thoát khỏi cảm giác không có gì đủ hấp dẫn ở thời điểm hiện tại.

Điện thoại là lựa chọn có ma sát rất thấp

Buồn chán tạo nhu cầu tìm một trạng thái khác, nhưng nó chưa giải thích tại sao điện thoại thường thắng những lựa chọn như đọc sách, đi bộ hoặc bắt đầu một công việc mới.

Khác biệt nằm ở chi phí khởi động.

Điện thoại thường đã ở trong túi, trên bàn hoặc trong tay. Người dùng không cần chuẩn bị không gian, không cần cam kết nhiều thời gian và cũng không cần biết trước mình muốn làm gì. Chỉ một lần mở khóa đã đưa họ tới một hệ thống chứa nhiều loại kích thích khác nhau: giao tiếp xã hội, video, trò chơi, tin tức, âm nhạc, mua sắm hay tìm kiếm thông tin.

Nói cách khác, điện thoại giải quyết rất tốt một yêu cầu đặc biệt của trạng thái buồn chán: “hãy cho tôi thứ gì đó khác ngay bây giờ”.

Khả năng chuyển nhanh giữa nhiều nội dung còn làm lợi thế này lớn hơn. Nếu một nội dung không hấp dẫn, người dùng có thể vuốt sang nội dung khác gần như ngay lập tức. Vì vậy, chi phí để tiếp tục tìm kiếm kích thích thấp hơn nhiều so với việc phải chọn và bắt đầu một hoạt động ngoại tuyến mới.

Đây cũng là lý do không nên giải thích hành vi này chỉ bằng thông báo. Thông báo có thể là tín hiệu bên ngoài, nhưng bản thân điện thoại đã trở thành một công cụ quen thuộc để thay đổi trạng thái chú ý.

Sự lặp lại biến lựa chọn thành thói quen

Ở những lần đầu, trình tự có thể khá có chủ ý:

Chán → nghĩ đến điện thoại → cầm máy → mở một ứng dụng → cảm thấy đỡ chán

Nhưng nếu chuỗi này được lặp đi lặp lại trong những hoàn cảnh tương tự, phần suy nghĩ ở giữa có thể ngày càng ít cần thiết.

Trong nghiên cứu về thói quen, hành vi lặp lại trong những bối cảnh tương đối ổn định có thể dần được kích hoạt bởi tín hiệu của bối cảnh thay vì phải xuất phát từ một quyết định mới mỗi lần. Với smartphone, tín hiệu không nhất thiết là một địa điểm cụ thể. Nó có thể là lúc ngồi xuống ghế sofa, lúc vừa hoàn thành một công việc, khi gặp đoạn khó trong một nhiệm vụ, khi bước lên phương tiện công cộng hoặc chính cảm giác buồn chán.

Một nghiên cứu thực địa công bố năm 2025 theo dõi 419 người trong hai tuần, sử dụng hơn 27 triệu bản ghi GPS và hoạt động ứng dụng, cho thấy mức độ mạnh của thói quen dùng ứng dụng dự đoán khả năng và tần suất sử dụng ứng dụng; các thói quen smartphone còn có xu hướng mạnh hơn trong những không gian mà người dùng thường xuyên lui tới theo thói quen.

Điểm quan trọng ở đây là: một hành vi càng thường xuyên được thực hiện trong những điều kiện quen thuộc, nó càng có khả năng được chính những điều kiện đó gọi lên.

Vì thế, sau đủ số lần lặp, người dùng có thể cảm thấy mình “tự nhiên cầm điện thoại” dù vài giây sau mới nhận ra rằng mình chẳng có việc gì cụ thể cần làm trên máy.

Phản xạ có thể xuất hiện ngay cả khi không có thông báo

Một cách hiểu phổ biến là con người kiểm tra điện thoại vì thiết bị liên tục rung, sáng màn hình hoặc gửi thông báo. Những tín hiệu đó chắc chắn có thể kích hoạt hành vi, nhưng chúng không phải toàn bộ cơ chế.

Khi thói quen đã được hình thành, tín hiệu bên trong cũng có thể đóng vai trò kích hoạt. Buồn chán là một tín hiệu như vậy.

Khi trạng thái “không đủ kích thích” nhiều lần được giải quyết bằng điện thoại, não không cần chờ thiết bị phát tín hiệu mới bắt đầu chuỗi hành động. Cảm giác buồn chán tự nó đã gắn với một phản ứng có sẵn.

Đó là lý do một người có thể:

·         Mở điện thoại dù không nghe thấy thông báo

·         Mở một ứng dụng rồi quên mất mình định làm gì

·         Tắt màn hình, sau đó ít phút lại mở lên

·         Cầm điện thoại ngay khi hoạt động hiện tại xuất hiện một khoảng trống

Các hành vi như vậy phù hợp với đặc điểm của thói quen: phản ứng ngày càng được điều khiển bởi tín hiệu quen thuộc và cần ít suy deliberation hơn. Nghiên cứu thực địa về thói quen smartphone cũng cho thấy các ứng dụng có mức sử dụng mang tính thói quen cao được dùng rộng hơn qua nhiều bối cảnh; riêng các ứng dụng xã hội có xu hướng thể hiện tính thói quen và mức độc lập với bối cảnh cao hơn các ứng dụng không mang tính xã hội.

Vì vậy, tắt thông báo có thể loại bỏ một nhóm tín hiệu nhưng không nhất thiết xóa được phản xạ đã gắn với buồn chán.

Một phần sức hút đến từ việc không biết điều gì đang chờ bên trong

Điện thoại không chỉ cung cấp kích thích nhanh; nó còn cung cấp nhiều kết quả có thể xảy ra.

Có lúc mở máy chẳng có gì đáng chú ý. Lần khác lại xuất hiện một tin nhắn quan trọng, một video thú vị, một phản hồi mới hoặc một nội dung khiến người dùng muốn xem tiếp. Chính sự đa dạng này khiến hành động kiểm tra điện thoại luôn chứa một khả năng rằng “có thể lần này sẽ có thứ đáng xem”.

Điều đó đặc biệt phù hợp với trạng thái buồn chán, vì người đang chán chưa chắc tìm kiếm một nội dung cụ thể. Họ đang tìm sự thay đổi.

Mạng xã hội, video ngắn và các luồng nội dung liên tục có lợi thế ở điểm này: người dùng có thể tiếp tục lấy mẫu nội dung mới với chi phí rất nhỏ. Nếu mục đầu tiên không đủ thú vị, mục tiếp theo chỉ cách một thao tác.

Tuy nhiên, không cần quy toàn bộ quá trình này thành câu giải thích đơn giản như “điện thoại tạo dopamine”. Hành vi thực tế còn phụ thuộc vào việc người dùng đã học được điều gì từ những lần sử dụng trước, bối cảnh sử dụng, loại ứng dụng, mục tiêu cá nhân và mức độ hấp dẫn của lựa chọn thay thế.

Phản xạ mạnh hơn khi tín hiệu và phần thưởng thường xuyên đi cùng nhau

Không phải mọi người đều phản ứng với buồn chán giống nhau, và cùng một người cũng không cầm điện thoại trong mọi tình huống buồn chán.

Phản xạ dễ mạnh lên khi ba điều kiện xuất hiện cùng nhau: tín hiệu quen thuộc, điện thoại dễ tiếp cận và việc sử dụng thường xuyên tạo ra một sự thay đổi đủ hấp dẫn.

Ví dụ, nếu mỗi lần phải chờ vài phút một người đều mở mạng xã hội, trạng thái “đang chờ và không có gì làm” có cơ hội trở thành tín hiệu ngày càng ổn định. Nếu điện thoại luôn ở ngay trong tay, gần như không có trở ngại giữa tín hiệu và phản ứng. Nếu ứng dụng thường mang lại nội dung mới, chuỗi hành động lại có lý do để được lặp tiếp.

Khác biệt cá nhân cũng có ý nghĩa. Trong thí nghiệm năm 2025, tác động của trạng thái buồn chán lên thôi thúc sử dụng smartphone mạnh hơn ở người có mức fear of missing out cao. Điều này cho thấy cùng một mức buồn chán có thể tạo ra sức hút khác nhau tùy những nhu cầu và động cơ đã gắn với điện thoại của từng người.

Vì thế, không tồn tại một “ngưỡng buồn chán” chung mà vượt qua nó mọi người đều cầm máy. Điều quan trọng là lịch sử lặp lại của hành vi và ý nghĩa mà chiếc điện thoại đã có đối với từng người.

Cầm điện thoại khi buồn chán không đồng nghĩa với nghiện

Việc một hành vi trở nên tự động không có nghĩa bản thân nó đã là một rối loạn.

Thói quen là cơ chế bình thường giúp con người giảm số lượng quyết định phải đưa ra. Cầm điện thoại trong vài phút chờ đợi cũng có thể hoàn toàn có mục đích: trả lời tin nhắn, đọc tài liệu, nghe nhạc hoặc xử lý một công việc nhỏ.

Điểm đáng chú ý chỉ xuất hiện khi phản xạ bắt đầu đi ngược mục tiêu của người dùng: họ định nghỉ vài phút nhưng ở lại rất lâu, muốn tập trung nhưng liên tục mở máy, hoặc nhận ra mình cầm điện thoại trong mọi khoảng trống dù trải nghiệm sau đó không thực sự thỏa mãn.

Hiểu cơ chế này cũng cho thấy vì sao chỉ dựa vào ý chí thường không xử lý được toàn bộ vấn đề. Nếu buồn chán đã trở thành tín hiệu và điện thoại đã trở thành phản ứng quen thuộc, hành vi có thể khởi động trước khi một quyết định có ý thức được hình thành đầy đủ.

Muốn thay đổi phản xạ, điểm cần quan sát trước tiên không phải “mình dùng bao nhiêu giờ”, mà là khoảnh khắc nào thường khiến tay tìm đến điện thoại. Khi nhận ra chuỗi “tín hiệu → phản ứng → kết quả”, người dùng mới có thể phân biệt giữa một lần sử dụng có chủ đích và một hành động đang được thói quen tự động kích hoạt.

Con người dễ dùng điện thoại khi buồn chán vì hai quá trình nối tiếp nhau. Trước hết, buồn chán thúc đẩy nhu cầu rời khỏi một trạng thái không đủ hấp dẫn, còn smartphone là nguồn kích thích rất dễ tiếp cận. Sau đó, mỗi lần điện thoại giúp thay đổi trạng thái đó, mối liên hệ giữa tín hiệu buồn chán và hành động cầm máy có cơ hội được củng cố.

Khi chuỗi này được lặp đủ nhiều trong những hoàn cảnh quen thuộc, quyết định có ý thức ngày càng đóng vai trò nhỏ hơn. Một khoảng chờ, một nhiệm vụ mất hấp dẫn hoặc chính cảm giác trống trải có thể bắt đầu gọi lên hành vi. Vì vậy, cảm giác “tay tự cầm điện thoại” không phải là một phản xạ bẩm sinh; nó có thể là kết quả của một phản ứng đã được luyện đi luyện lại cho đến khi trở nên gần như tự động.