Mạng xã hội ảnh hưởng nhận thức bản thân ở thanh thiếu niên thế nào?

Điểm quan trọng là không nên đồng nhất việc sử dụng mạng xã hội với một tác động tiêu cực duy nhất. Tổng quan hệ thống về phát triển bản sắc ở thanh thiếu niên cho thấy chất lượng hoạt động trên mạng — chẳng hạn so sánh, tự trình bày, tương tác và mức độ chân thực — có liên hệ với phát triển bản sắc rõ ràng hơn lượng thời gian sử dụng đơn thuần. Tổng quan gồm 32 nghiên cứu với 19.658 người tham gia cũng cho thấy tham gia tích cực có liên hệ với khám phá bản sắc, trong khi cách thể hiện bản thân chân thực có liên hệ với mức độ rõ ràng hơn của khái niệm về bản thân.

Vì vậy, câu hỏi hữu ích không chỉ là “thanh thiếu niên dùng mạng xã hội bao lâu?”, mà còn là “các em đang nhìn thấy ai, so sánh điều gì, nhận loại phản hồi nào và đang cố thể hiện phiên bản nào của chính mình?”.

Vì sao tuổi thiếu niên đặc biệt nhạy với “tấm gương xã hội” trực tuyến?

Nhận thức về bản thân chưa hoàn toàn ổn định ở tuổi thiếu niên. Đây là giai đoạn các em đang hình thành bản sắc, xác định giá trị cá nhân và trở nên nhạy cảm hơn với đánh giá của bạn bè. U.S. Surgeon General lưu ý rằng trong giai đoạn đầu tuổi thiếu niên, khi bản sắc và cảm nhận về giá trị bản thân đang hình thành, thanh thiếu niên đặc biệt nhạy với áp lực xã hội, ý kiến của bạn bè và so sánh với người đồng trang lứa.

Mạng xã hội làm cho quá trình vốn đã tồn tại ngoài đời trở nên dày đặc hơn. Một thiếu niên trước đây chủ yếu so sánh mình với bạn cùng lớp, anh chị em hoặc vài người quen. Trên mạng, phạm vi tham chiếu có thể mở rộng đến hàng trăm bạn bè, người nổi tiếng, nhà sáng tạo nội dung và những người xa lạ có ngoại hình, thành tích hoặc lối sống được tuyển chọn để trình bày.

Quan trọng hơn, những gì xuất hiện trên màn hình hiếm khi là một mẫu ngẫu nhiên của cuộc sống. Người dùng có quyền chọn ảnh đẹp hơn, khoảnh khắc thành công hơn và phiên bản dễ được yêu thích hơn của chính mình. Các nền tảng cũng có thể tiếp tục cá nhân hóa nội dung dựa trên những gì người dùng xem và tương tác. Vì vậy, thanh thiếu niên có thể vô tình dùng những phiên bản đã được chọn lọc của người khác làm chuẩn để đánh giá cuộc sống đầy đủ, không được chỉnh sửa của chính mình. National Academies xem so sánh xã hội là một trong những cơ chế quan trọng cần được tính đến khi đánh giá ảnh hưởng của mạng xã hội đối với thanh thiếu niên.

Điều này không có nghĩa rằng cứ nhìn thấy người giỏi hơn là lòng tự trọng sẽ giảm. Nhưng nó tạo ra một môi trường mà “thước đo bản thân” có thể dịch chuyển nhanh và thường xuyên hơn trước.

So sánh hướng lên có thể làm thay đổi thước đo giá trị bản thân ra sao?

So sánh xã hội xảy ra khi một người dùng người khác làm điểm tham chiếu để đánh giá bản thân. Trên mạng xã hội, một dạng đặc biệt đáng chú ý là so sánh hướng lên: thanh thiếu niên cảm thấy người đang được quan sát đẹp hơn, nổi tiếng hơn, thành công hơn hoặc có cuộc sống tốt hơn mình.

Cơ chế thay đổi nhận thức bản thân có thể diễn ra theo chuỗi:

Nhìn thấy một chuẩn nổi bật → đối chiếu bản thân với chuẩn đó → nhận ra khoảng cách → diễn giải khoảng cách như thông tin về giá trị cá nhân.

Nếu quá trình này lặp lại, câu hỏi ban đầu “Người đó có gì?” có thể dần trở thành “Mình đang thiếu gì?”. Khi đó, tiêu chuẩn đánh giá bản thân không còn chủ yếu dựa trên năng lực, giá trị hay tiến bộ cá nhân mà ngày càng phụ thuộc vào vị trí tương đối so với người khác.

Bằng chứng thực nghiệm ủng hộ cơ chế này nhưng cho thấy mức ảnh hưởng trung bình không nên bị phóng đại. National Academies tổng hợp một meta-analysis gồm 48 nghiên cứu thực nghiệm và ghi nhận tác động tiêu cực nhỏ của so sánh hướng lên trên mạng xã hội đối với tự đánh giá và cảm xúc, bao gồm hình ảnh cơ thể, sức khỏe tinh thần, cảm nhận hạnh phúc và lòng tự trọng.

Một nghiên cứu theo phương pháp đánh giá tức thời trong đời sống hằng ngày ở thanh thiếu niên cũng cho thấy khi các em thực hiện so sánh hướng lên nhiều hơn so với so sánh hướng xuống tại một thời điểm, lòng tự trọng tại thời điểm đó thấp hơn. Tuy nhiên, nghiên cứu đồng thời phát hiện so sánh ngang hàng, tức cảm thấy mình tương tự người kia, mới là loại phổ biến nhất và không nhất quán gắn với đánh giá bản thân tiêu cực.

Như vậy, vấn đề không phải là “mọi sự so sánh đều xấu”. Rủi ro tăng lên khi thanh thiếu niên liên tục so mình với những chuẩn được cảm nhận là vượt trội và bắt đầu coi khoảng cách đó như bằng chứng rằng bản thân kém giá trị.

Ngoại hình là ví dụ rõ nhất. Surgeon General dẫn tổng hợp 20 nghiên cứu cho thấy việc sử dụng mạng xã hội có liên hệ với lo ngại về hình ảnh cơ thể và rối loạn ăn uống, trong đó so sánh xã hội là một cơ chế có khả năng đóng góp. Trong một khảo sát được báo cáo trong cùng tài liệu, 46% thanh thiếu niên 13–17 tuổi nói mạng xã hội khiến họ cảm thấy tệ hơn về hình ảnh cơ thể, 40% cho rằng không tốt hơn cũng không tệ hơn và 14% cảm thấy tốt hơn.

Những con số này cũng nhấn mạnh một giới hạn quan trọng: cùng một môi trường không tạo cùng một hiệu ứng cho mọi người.

Lượt thích, bình luận và tự trình bày khiến bản thân trở thành thứ có thể “đo” thế nào?

So sánh không phải con đường duy nhất. Mạng xã hội còn biến phản hồi xã hội thành những tín hiệu dễ nhìn thấy và đôi khi có thể đếm được: lượt thích, bình luận, lượt xem, lượt theo dõi hoặc mức độ nội dung được chia sẻ.

Một thiếu niên có thể đăng ảnh, chờ phản hồi rồi điều chỉnh cách nhìn về mình dựa trên kết quả. Nếu một kiểu hình ảnh được phản hồi tích cực, các em có thể đăng nhiều nội dung tương tự hơn. Nếu một phần khác của bản thân ít được chú ý, các em có thể dần hạn chế thể hiện phần đó.

Theo thời gian, vòng lặp có thể trở thành:

Tự trình bày → nhận phản hồi → diễn giải phản hồi → điều chỉnh cách tự trình bày → cập nhật nhận thức về bản thân.

Điều đáng chú ý là phản hồi không chỉ tác động theo hướng làm giảm tự tin. Một số nghiên cứu định tính trong tổng quan về phát triển bản sắc cho thấy phản hồi từ khán giả trực tuyến có thể củng cố sự rõ ràng về khái niệm bản thân; tuy nhiên, một nghiên cứu dọc ngắn hạn trong cùng tổng quan không tìm thấy mối liên hệ đáng kể. Vì vậy, chưa thể kết luận rằng phản hồi trực tuyến tự nó làm tăng hay giảm sự rõ ràng về bản thân.

Cách thanh thiếu niên tự trình bày dường như đặc biệt quan trọng. Tổng quan hệ thống cho thấy cách thể hiện chân thực có tương quan với mức độ rõ ràng cao hơn về khái niệm bản thân, trong khi các hình thức trình bày một phiên bản hư cấu hoặc khác xa con người ngoài đời thường đi cùng mức độ rõ ràng thấp hơn. Tuy nhiên, phần lớn nghiên cứu là cắt ngang nên không thể xác định chắc chiều nhân quả: có thể việc trình bày chân thực hỗ trợ một khái niệm bản thân rõ ràng hơn, nhưng cũng có thể những người vốn đã hiểu mình rõ hơn dễ thể hiện bản thân chân thực hơn.

Đây là khác biệt quan trọng giữa mối liên hệ và nguyên nhân. Không nên biến kết quả nghiên cứu thành khẳng định rằng mạng xã hội “lập trình lại” tính cách của thanh thiếu niên theo một chiều cố định.

Mạng xã hội có thể hỗ trợ khám phá bản sắc thay vì chỉ làm giảm tự tin

Nhìn mạng xã hội chỉ như một nguồn gây tự ti sẽ bỏ qua một nửa bức tranh. Tuổi thiếu niên cũng là thời kỳ thử nghiệm vai trò, sở thích, giá trị và nhóm mà bản thân muốn thuộc về. Không gian trực tuyến có thể mở rộng những lựa chọn để quá trình khám phá đó diễn ra.

Tổng quan hệ thống về mạng xã hội và phát triển bản sắc nhận thấy tham gia tích cực, chứ không phải đơn thuần tổng thời gian online, có liên hệ với mức độ khám phá bản sắc cao hơn. Việc viết, chia sẻ, thảo luận, thử cách thể hiện khác nhau hoặc tham gia cộng đồng liên quan tới sở thích có thể giúp thanh thiếu niên thử nghiệm cách định nghĩa chính mình.

Surgeon General cũng ghi nhận các lợi ích tiềm năng của mạng xã hội đối với một số thanh thiếu niên, bao gồm cơ hội tự thể hiện, duy trì quan hệ, tiếp cận cộng đồng có chung bản sắc hoặc sở thích và nhận hỗ trợ xã hội. Những lợi ích này có thể đặc biệt có ý nghĩa với các nhóm khó tìm được cộng đồng tương tự trong môi trường trực tiếp.

Do đó, cùng một hành vi “xem người khác” có thể dẫn đến những kết quả rất khác. Một em nhìn thấy người giỏi hơn và nghĩ “Mình vô dụng” đang sử dụng thông tin xã hội theo cách khác với một em nghĩ “Đây là điều mình muốn học”. Một em chỉnh sửa mọi bài đăng để đạt chuẩn được yêu thích cũng ở trong quá trình khác với một em dùng tài khoản để thử nghiệm sở thích và bộc lộ những phần chân thực của bản thân.

Mạng xã hội có thể vừa là chiếc gương vừa là phòng thử bản sắc. Vấn đề nằm ở việc thanh thiếu niên học được gì từ hình ảnh phản chiếu và mức độ các em cảm thấy mình phải biến đổi để được công nhận.

Vì sao cùng dùng mạng xã hội nhưng tác động lên mỗi thanh thiếu niên lại khác nhau?

Không có một “liều mạng xã hội” tạo ra cùng một mức thay đổi ở tất cả thanh thiếu niên. Surgeon General nhấn mạnh ảnh hưởng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm loại nội dung, dạng hoạt động và tương tác, thời lượng sử dụng, mức độ ảnh hưởng đến các hoạt động khác cũng như điểm mạnh và tính dễ tổn thương của từng cá nhân.

Một số khác biệt đặc biệt quan trọng.

Trước hết là đối tượng so sánh. So sánh với người được cảm nhận là vượt trội có thể tạo phản ứng khác với so sánh với một người tương đồng. Nghiên cứu theo thời điểm thực ở thanh thiếu niên cho thấy so sánh ngang hàng phổ biến hơn nhiều so với so sánh hướng lên hoặc hướng xuống, đồng thời không có mối liên hệ nhất quán với lòng tự trọng, cảm giác kết nối xã hội hay sự hài lòng về ngoại hình.

Thứ hai là nội dung được so sánh. Ngoại hình, mức độ nổi tiếng, thành tích học tập, đời sống xã hội hay quan điểm cá nhân không có cùng ý nghĩa đối với mọi thanh thiếu niên. Một tiêu chuẩn chỉ tác động mạnh khi người trẻ coi đó là một phần quan trọng trong cách họ đánh giá chính mình.

Thứ ba là trạng thái tâm lý ban đầu. Trong nghiên cứu đánh giá tức thời, mức triệu chứng trầm cảm tổng thể cao hơn là yếu tố dự báo việc tham gia so sánh hướng lên nhiều hơn. Điều này gợi ý một quan hệ có thể vận hành theo hai chiều: trạng thái của thanh thiếu niên ảnh hưởng đến kiểu trải nghiệm mạng xã hội mà các em có, đồng thời trải nghiệm đó lại liên hệ với cách các em đánh giá mình.

Đây cũng là lý do các kết luận kiểu “dùng X giờ sẽ làm lòng tự trọng giảm Y” thường quá đơn giản. Một tổng quan hệ thống gần đây kết luận rằng đối với phát triển bản sắc, những gì thanh thiếu niên làm trên mạng có vẻ quan trọng hơn chỉ số thời gian sử dụng; đồng thời các tác giả nhấn mạnh phần lớn bằng chứng hiện tại chưa cho phép xác lập quan hệ nhân quả chắc chắn.

National Academies và Surgeon General cũng lưu ý rằng nghiên cứu về tác động của mạng xã hội còn nhiều hạn chế, bao gồm tính hai chiều của mối quan hệ, sự khác biệt lớn giữa người dùng và việc phần lớn nghiên cứu trước đây dựa trên dữ liệu tương quan.

Làm sao giảm kiểu so sánh làm méo nhận thức về bản thân?

Một cách tiếp cận hợp lý không phải là yêu cầu thanh thiếu niên coi mạng xã hội là hoàn toàn xấu, mà là giúp các em nhận diện khi nào thông tin trên mạng đang bị biến thành một thước đo thiếu công bằng đối với chính mình.

Trước hết, cần phân biệt người thật với mẫu thông tin được tuyển chọn về người đó. Một bức ảnh, thành tích hoặc khoảnh khắc được đăng không đại diện cho toàn bộ cuộc sống của người đăng. Khi điều này được ghi nhớ, khoảng cách giữa “mình” và “người kia trên màn hình” bớt bị diễn giải như một phép so sánh trực tiếp giữa hai con người hoàn chỉnh.

Tiếp theo, nên chú ý đến cảm giác sau khi sử dụng, chứ không chỉ số phút sử dụng. Nếu một loại nội dung thường xuyên dẫn đến kiểm tra ngoại hình, ám ảnh về lượt thích hoặc cảm giác mình kém hơn, việc điều chỉnh nguồn nội dung và giảm những tình huống kích hoạt so sánh có thể sát với cơ chế vấn đề hơn việc chỉ đặt một giới hạn thời gian chung. APA đặc biệt khuyến nghị hạn chế sử dụng mạng xã hội cho mục đích so sánh xã hội, nhất là với nội dung liên quan đến vẻ đẹp và ngoại hình.

Một câu hỏi hữu ích khác là: “Nếu bài đăng này không có lượt thích, mình có còn muốn đăng nó không?”. Câu hỏi này giúp tách mong muốn tự thể hiện khỏi nhu cầu lấy phản hồi làm bằng chứng về giá trị cá nhân.

Cuối cùng, mục tiêu không phải loại bỏ mọi so sánh. So sánh có thể cung cấp thông tin, cảm hứng hoặc giúp thanh thiếu niên khám phá mình muốn trở thành ai. Điều cần giảm là vòng lặp trong đó một chuẩn lý tưởng hóa liên tục trở thành tiêu chuẩn bắt buộc, còn phản hồi từ người khác trở thành nguồn xác nhận chính cho việc “mình có đủ tốt hay không”.

Mạng xã hội có thể thay đổi cách thanh thiếu niên nhìn nhận bản thân vì nó đưa quá trình hình thành bản sắc vào một môi trường có mật độ so sánh cao, phản hồi công khai và khả năng kiểm soát hình ảnh cá nhân lớn hơn. So sánh hướng lên có thể tạm thời kéo lòng tự trọng và đánh giá bản thân xuống; việc tự trình bày lý tưởng hóa có thể đi cùng sự thiếu rõ ràng về bản thân; nhưng tương tác chân thực, khám phá sở thích và kết nối với cộng đồng cũng có thể hỗ trợ quá trình phát triển bản sắc.

Vì vậy, mạng xã hội không tạo ra một phiên bản mới của thanh thiếu niên theo một chiều cố định. Nó cung cấp những chiếc gương, chuẩn so sánh và tín hiệu phản hồi mà các em có thể dùng để xây dựng câu chuyện về chính mình. Tác động phụ thuộc vào chiếc gương các em nhìn vào, cách các em diễn giải hình ảnh phản chiếu và mức độ giá trị bản thân được đặt vào tay phản hồi từ người khác. Bằng chứng hiện tại ủng hộ cách nhìn có điều kiện này hơn những khẳng định rằng mạng xã hội luôn có hại hoặc chỉ cần giảm thời gian sử dụng là giải quyết được vấn đề.