Bình luận tiêu cực ảnh hưởng đến trẻ như thế nào?

Vì vậy, tác động cảm xúc của bình luận tiêu cực thường đi qua hai điểm đặc biệt nhạy cảm: lòng tự trọng, tức cách trẻ đánh giá giá trị của chính mình, và cảm giác thuộc về, tức cảm nhận rằng mình được chấp nhận và có vị trí trong một nhóm xã hội. Ở tuổi vị thành niên, các mối quan hệ bạn bè và sự đánh giá xã hội trở nên đặc biệt quan trọng trong quá trình phát triển tâm lý - xã hội. WHO mô tả tuổi vị thành niên là giai đoạn có những thay đổi nhanh về nhận thức và tâm lý - xã hội, ảnh hưởng đến cách trẻ cảm nhận, suy nghĩ và tương tác với thế giới.

Điều này không có nghĩa một lời chê trên mạng chắc chắn gây tổn thương lâu dài. Mức ảnh hưởng phụ thuộc vào nội dung bình luận, người nói là ai, số người nhìn thấy, mức độ lặp lại, hoàn cảnh của trẻ và nguồn hỗ trợ mà trẻ đang có.

Vì sao bình luận tiêu cực dễ chạm vào lòng tự trọng của trẻ?

Lòng tự trọng không đơn thuần là việc trẻ “tự tin” hay “không tự tin”. Nó liên quan đến đánh giá tổng quát của trẻ về giá trị bản thân: mình có đủ tốt, đáng được tôn trọng và được người khác coi trọng hay không.

Khi nhận một bình luận như “xấu quá”, “ngu thế”, “chẳng ai thích mày” hoặc một lời chế giễu nhắm vào ngoại hình, năng lực hay tính cách, trẻ phải quyết định đó chỉ là ý kiến của người khác hay là thông tin đúng về chính mình. Nếu trẻ bắt đầu tiếp nhận lời bình luận như một bằng chứng về giá trị bản thân, tác động cảm xúc sẽ lớn hơn nhiều so với việc chỉ cảm thấy khó chịu nhất thời.

Nghiên cứu của Patchin và Hinduja trên 1.963 học sinh trung học cơ sở, có độ tuổi trung bình 12,6, ghi nhận những học sinh có trải nghiệm liên quan đến bắt nạt trực tuyến có mức tự trọng thấp hơn đáng kể so với những học sinh ít hoặc không có trải nghiệm này. Kết quả cho thấy mối liên hệ rõ ràng giữa trải nghiệm bị công kích trong môi trường số và cách trẻ đánh giá bản thân, dù bản thân nghiên cứu quan sát không đủ để khẳng định mọi trường hợp đều có quan hệ nhân quả một chiều.

Từ một lời chê đến suy nghĩ “mình không đủ tốt”

Điểm quan trọng nằm ở quá trình nội tâm hóa đánh giá. Một bình luận tiêu cực nói về một đặc điểm cụ thể, nhưng trẻ có thể biến nó thành một kết luận rộng hơn về toàn bộ con người mình.

“Bức ảnh này trông kỳ” có thể được diễn giải thành “mình xấu”. “Bài này dở” có thể trở thành “mình kém”. Nếu nhiều người cùng hưởng ứng bằng lượt thích, biểu tượng cười, bình luận phụ họa hoặc chia sẻ lại, trẻ còn có thể hiểu thông điệp đó thành “mọi người đều nghĩ như vậy”.

Khi cách diễn giải này lặp lại, cảm xúc thường không dừng ở buồn hoặc tức giận. Trẻ có thể chuyển sang xấu hổ, tự ti, nghi ngờ bản thân hoặc sợ bị đánh giá trong những lần xuất hiện tiếp theo.

Vì sao phản ứng của hai trẻ trước cùng một bình luận có thể rất khác?

Lòng tự trọng đã có trước sự việc là một phần của câu trả lời. Một trẻ có hình ảnh bản thân tương đối ổn định và được gia đình, bạn bè củng cố giá trị có thể dễ xem một bình luận ác ý là hành vi của người bình luận. Một trẻ đang vốn hoài nghi về ngoại hình, khả năng hoặc mức độ được yêu mến có thể coi chính bình luận đó là sự xác nhận cho nỗi lo có sẵn.

Do đó, không thể đánh giá mức tổn thương chỉ bằng việc người lớn thấy câu bình luận “nặng” hay “nhẹ”. Ý nghĩa mà trẻ gán cho bình luận mới là yếu tố quan trọng.

Cảm giác thuộc về có thể bị tổn thương như thế nào?

Trẻ và thanh thiếu niên không chỉ muốn được đánh giá tốt; các em còn có nhu cầu biết rằng mình thuộc về một nhóm và không bị loại ra ngoài. Vì thế, một lời bình luận mang hàm ý từ chối xã hội có thể gây tác động khác với một lời phê bình đơn thuần.

Những câu như “không ai muốn chơi với mày”, việc chế giễu trẻ trong nhóm chat, cố tình khiến trẻ trở thành trò cười hoặc nhiều người cùng công kích có thể gửi đi một thông điệp lớn hơn: “Bạn không thuộc về nhóm này”.

Nghiên cứu tổng quan về các yếu tố nguy cơ theo thời gian cho thấy việc bị bạn bè gây tổn thương, cả trực tiếp lẫn qua môi trường mạng, là một yếu tố nguy cơ đáng kể đối với cảm giác cô đơn về sau. PubMed Central (PMC) Điều này giúp giải thích vì sao tổn thương trực tuyến có thể tiếp tục ảnh hưởng tới trẻ ngay cả khi thiết bị đã được tắt.

Bình luận công khai có thể biến đánh giá cá nhân thành tín hiệu xã hội

Nếu một người nói điều tiêu cực trực tiếp với trẻ, phạm vi của sự việc có thể chỉ gồm hai người. Trên mạng xã hội, lời nói đó có thể được nhìn thấy bởi cả nhóm bạn.

Số lượt thích, phản hồi, chia sẻ hoặc sự im lặng của những người mà trẻ mong đợi sẽ bảo vệ mình có thể trở thành những tín hiệu xã hội mà trẻ liên tục đọc và diễn giải. Vấn đề khi đó không còn chỉ là “một người chê mình”, mà có thể trở thành “mình đang bị cả nhóm từ chối”.

UNICEF lưu ý rằng bắt nạt trên mạng có thể khiến người bị nhắm tới cảm thấy như sự công kích hiện diện ở khắp nơi, kể cả trong chính ngôi nhà của mình, với các phản ứng như buồn bực, xấu hổ, sợ hãi hoặc tức giận.

Khi cảm giác thuộc về giảm, trẻ có thể tự rút khỏi chính nguồn hỗ trợ mình cần

Một nghịch lý dễ xảy ra là trẻ càng sợ bị từ chối thì càng dè dặt trong tương tác. Các em có thể ít đăng bài, tránh nhóm chat, không muốn đến trường hoặc hạn chế gặp những người đã chứng kiến sự việc.

Việc rút lui có thể giúp giảm tiếp xúc với tình huống khó chịu trong ngắn hạn, nhưng đồng thời làm giảm những trải nghiệm tích cực có khả năng khẳng định rằng trẻ vẫn được bạn bè chấp nhận. Vì thế, cô đơn và lo lắng về vị trí xã hội có thể tiếp tục tồn tại ngay cả khi bình luận ban đầu đã biến mất.

Lòng tự trọng và cảm giác thuộc về có thể tạo thành một vòng tác động

Hai cơ chế này thường không hoạt động riêng biệt.

Một bình luận tiêu cực trước hết có thể khiến trẻ cảm thấy bị từ chối. Trẻ sau đó đặt câu hỏi về nguyên nhân: “Tại sao họ lại không thích mình?”. Nếu câu trả lời của trẻ hướng vào bản thân — “vì mình kỳ quặc”, “mình xấu”, “mình chẳng có gì đáng thích” — tổn thương về cảm giác thuộc về bắt đầu chuyển thành tổn thương về lòng tự trọng.

Chiều ngược lại cũng có thể xảy ra. Khi tự trọng giảm, trẻ dễ chú ý hơn đến những dấu hiệu cho thấy người khác không thích mình. Một bình luận mơ hồ, một tin nhắn chưa được trả lời hoặc việc không được thêm vào một cuộc trò chuyện có thể bị diễn giải theo hướng tiêu cực hơn.

Đây là lý do một chuỗi tương tác trực tuyến có thể tạo ra nhiều cảm xúc cùng lúc: buồn vì bị chê, xấu hổ vì nghĩ bản thân có khiếm khuyết, lo âu vì sợ người khác tiếp tục đánh giá và cô đơn vì cảm thấy mình không còn thuộc về nhóm.

Nghiên cứu về nạn nhân của bắt nạt trực tuyến cũng ghi nhận mối liên hệ với nhiều kết quả tâm lý bất lợi, bao gồm triệu chứng trầm cảm, lo âu và cô đơn. Một tổng quan gồm 19 tổng quan hệ thống kết luận rằng có mối liên hệ tiêu cực mạnh giữa bắt nạt trực tuyến và sức khỏe tâm thần của trẻ em, thanh thiếu niên.

Không phải mọi bình luận tiêu cực đều có mức độ ảnh hưởng giống nhau

Cần phân biệt một ý kiến tiêu cực, một hành vi xúc phạm và một mô hình bắt nạt trực tuyến. Một lời nhận xét không dễ chịu không tự động đồng nghĩa với cyberbullying.

Mức tác động thường đáng chú ý hơn khi bình luận nhắm trực tiếp vào đặc điểm cá nhân của trẻ, đến từ người có ý nghĩa đối với trẻ, được nhiều người chứng kiến hoặc hưởng ứng, liên tục xuất hiện, khó tránh né hoặc gắn với việc làm nhục và loại trừ xã hội.

Tính lặp lại cũng đặc biệt quan trọng. Một lời chê đơn lẻ có thể tạo phản ứng cảm xúc ngắn. Khi những thông điệp tương tự liên tục xuất hiện, trẻ có nhiều cơ hội hơn để ghi nhớ, suy nghĩ lại và xem chúng như bằng chứng về bản thân hoặc vị trí xã hội của mình.

Nghiên cứu về điều hòa cảm xúc ở thanh thiếu niên từng bị bắt nạt trực tuyến cho thấy các nạn nhân có thể có niềm tin thấp hơn vào khả năng quản lý cảm xúc và có xu hướng suy nghĩ lặp đi lặp lại nhiều hơn; những quá trình này có thể góp phần giải thích hậu quả tâm lý của trải nghiệm bị công kích.

Dấu hiệu cảm xúc nào cho thấy bình luận đang thực sự ảnh hưởng đến trẻ?

Một phản ứng buồn hoặc tức giận ngay sau khi bị chê là điều dễ hiểu và chưa đủ để kết luận trẻ đang có vấn đề tâm lý kéo dài. Điều đáng quan tâm hơn là sự thay đổi so với trạng thái bình thường của chính trẻ và việc thay đổi đó kéo dài hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày.

Trẻ có thể bắt đầu nói những câu mang tính tự hạ thấp như “con chẳng có gì tốt”, thường xuyên kiểm tra phản ứng của người khác, sợ đăng ảnh hoặc phát biểu, né tránh một nhóm bạn, mất hứng thú với những hoạt động từng thích hoặc tỏ ra đặc biệt căng thẳng khi điện thoại có thông báo.

Các biểu hiện này có ý nghĩa vì chúng phản ánh nhiều hơn cảm xúc tức thời: chúng cho thấy lời bình luận có thể đã ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn bản thân, dự đoán phản ứng của người khác hoặc cảm nhận vị trí của mình trong quan hệ xã hội.

Tuy vậy, không nên suy từ một biểu hiện đơn lẻ sang chẩn đoán trầm cảm hay rối loạn lo âu. Mối liên hệ được ghi nhận trong nghiên cứu ở cấp độ nhóm không có nghĩa tất cả trẻ tiếp xúc với bình luận tiêu cực đều phát triển vấn đề sức khỏe tâm thần.

Cha mẹ nên bảo vệ lòng tự trọng và cảm giác thuộc về của trẻ ra sao?

Điểm khởi đầu hữu ích không phải là chứng minh rằng bình luận kia “không đáng để buồn”, mà là tìm hiểu trẻ đã hiểu bình luận đó theo nghĩa gì. Hai câu hỏi khác nhau sẽ dẫn tới hai hướng hỗ trợ khác nhau: “Con đang nghĩ gì về bản thân sau chuyện này?” và “Con có cảm thấy mọi người đang quay lưng với con không?”.

Nếu vấn đề nằm ở lòng tự trọng, trẻ cần được giúp tách hành vi của người bình luận khỏi giá trị của chính mình. Điều quan trọng không phải là khen trẻ một cách chung chung, mà là giúp trẻ nhận ra rằng một đánh giá từ bên ngoài không có đủ căn cứ để định nghĩa toàn bộ con người mình.

Nếu tổn thương nằm ở cảm giác thuộc về, sự hiện diện của các quan hệ an toàn trở nên đặc biệt có giá trị. Một người bạn đứng về phía trẻ, một thành viên gia đình lắng nghe mà không phán xét hoặc một người lớn ở trường chủ động hỗ trợ có thể nhắc trẻ rằng một nhóm người công kích không đại diện cho toàn bộ thế giới xã hội của các em.

UNICEF cũng khuyến nghị cha mẹ nói chuyện thường xuyên với trẻ về bắt nạt, hỏi cả về hoạt động trực tuyến lẫn cảm xúc của trẻ và duy trì một môi trường khiến trẻ cảm thấy đủ an toàn để kể lại trải nghiệm của mình.

Khi bình luận chuyển thành quấy rối hoặc bắt nạt, việc hỗ trợ cảm xúc nên đi cùng hành động thực tế như lưu bằng chứng, chặn hoặc báo cáo tài khoản và tìm sự hỗ trợ từ nhà trường hoặc nền tảng phù hợp. Nếu trẻ có biểu hiện đau khổ kéo dài, suy giảm rõ rệt trong sinh hoạt, mất ngủ nghiêm trọng, thu mình mạnh hoặc nói đến tự làm hại bản thân, cần tìm hỗ trợ chuyên môn thay vì xem đó chỉ là một vấn đề mạng xã hội.

Bình luận tiêu cực có thể ảnh hưởng đến cảm xúc của trẻ vì chúng không dừng lại ở câu chữ. Khi trẻ diễn giải lời chê như bằng chứng rằng “mình không đủ tốt”, lòng tự trọng có thể bị tổn thương; khi trẻ hiểu phản ứng của người khác như tín hiệu “mình không được chấp nhận”, cảm giác thuộc về có thể suy giảm. Hai quá trình này có thể kết hợp, làm tăng cảm giác xấu hổ, lo âu, buồn bã và cô đơn.

Tuy nhiên, tác động không giống nhau ở mọi trẻ và một bình luận tiêu cực đơn lẻ không đồng nghĩa với tổn thương tâm lý lâu dài. Điều cần quan sát là ý nghĩa mà trẻ gán cho trải nghiệm, mức độ lặp lại của sự công kích và những thay đổi thực tế trong cách trẻ nhìn bản thân, kết nối với người khác và sinh hoạt hằng ngày.