Trẻ bị cô lập trên mạng có thể phản ứng thế nào?

Phản ứng của trẻ vì thế không nhất thiết chỉ biểu hiện bằng buồn bã. Trẻ có thể trở nên bối rối, tức giận, xấu hổ, bất an, suy nghĩ nhiều về lý do mình bị loại, theo dõi phản ứng của bạn bè sát hơn hoặc thay đổi cách cư xử để tìm lại vị trí trong nhóm. Mức độ phản ứng phụ thuộc vào ý nghĩa của nhóm đối với trẻ, việc loại trừ diễn ra một lần hay lặp lại và cách trẻ diễn giải sự việc.

Cảm xúc đầu tiên thường là tổn thương, buồn và bối rối

Phản ứng sớm nhất thường xuất hiện trước khi trẻ kịp phân tích đầy đủ chuyện gì đã xảy ra. Trẻ có thể thấy hụt hẫng khi phát hiện nhóm chat mới không có mình, tin nhắn của mình bị bỏ qua hoặc những người bạn thân vẫn tương tác với nhau nhưng không phản hồi mình. Nghiên cứu thực nghiệm về loại trừ xã hội cho thấy trải nghiệm này có thể nhanh chóng làm giảm tâm trạng và cảm giác tích cực. Ở tuổi vị thành niên, phản ứng cảm xúc với sự từ chối của bạn bè cũng có thể nổi bật hơn so với một số giai đoạn phát triển khác.

Bên cạnh buồn, trẻ có thể cảm thấy tức giận hoặc bất công: “Tại sao mọi người lại làm vậy với mình?”. Nếu nguyên nhân không rõ ràng, bối rối thường trở thành một phần quan trọng của trải nghiệm. Khác với một lời từ chối trực tiếp, im lặng trên môi trường số có thể để lại nhiều cách giải thích: bạn bè cố tình loại mình, chưa đọc tin nhắn, đang nói chuyện ở nơi khác hay chỉ đơn giản là quên thêm mình vào nhóm. Sự mơ hồ này có thể khiến trẻ tiếp tục nghĩ về sự việc thay vì dễ dàng khép lại nó.

Điều quan trọng là không nên coi mọi phản ứng mạnh là “quá nhạy cảm”. Với trẻ đang ở giai đoạn mà quan hệ bạn bè và vị trí trong nhóm có ý nghĩa lớn, một tín hiệu bị gạt ra ngoài có thể mang trọng lượng xã hội đáng kể. Các nghiên cứu về thanh thiếu niên cho thấy sự loại trừ có liên quan đến giảm tâm trạng và cảm giác thuộc về ngay sau trải nghiệm.

Trẻ có thể bắt đầu nghi ngờ vị trí và giá trị của mình trong nhóm

Sự khó chịu không chỉ đến từ việc “không được tham gia một cuộc trò chuyện”. Loại trừ xã hội có thể tác động đến những nhu cầu tâm lý liên quan đến cảm giác thuộc về và giá trị bản thân. Trong nghiên cứu về loại trừ trực tuyến, những người bị bỏ ngoài tương tác có thể cảm thấy nhu cầu thuộc về bị đe dọa; các nghiên cứu trước đó cũng ghi nhận ảnh hưởng đến tự trọng và cảm giác mình có ý nghĩa đối với người khác.

Vì vậy, một trẻ có thể đi từ câu hỏi “Tại sao mình không được thêm vào nhóm?” sang những kết luận rộng hơn như “Có lẽ họ không thích mình”, “Mình không còn quan trọng” hoặc “Chắc mình đã làm điều gì sai”. Đây là bước chuyển đáng chú ý: sự kiện bên ngoài bắt đầu ảnh hưởng đến cách trẻ đánh giá chính mình.

Mức độ này không giống nhau ở mọi trẻ. Một lần bị bỏ sót trong nhóm không đồng nghĩa trẻ sẽ mất tự tin kéo dài. Tác động thường phụ thuộc vào quan hệ trước đó, tầm quan trọng của nhóm, mức độ lặp lại của sự loại trừ và những khó khăn cảm xúc vốn đã tồn tại. Nghiên cứu gần đây cũng cho thấy các khác biệt cá nhân không phải lúc nào cũng dự đoán được mức thay đổi cảm xúc ngay sau một tình huống loại trừ, vì vậy không nên suy đoán phản ứng của trẻ chỉ dựa trên một đặc điểm tính cách.

Trẻ có thể suy nghĩ lặp lại và theo dõi tín hiệu từ bạn bè nhiều hơn

Sau phản ứng ban đầu, trẻ thường cố tìm một lời giải thích. Trẻ có thể đọc lại đoạn chat, kiểm tra ai đang trực tuyến, chú ý ai đã xem nhưng không trả lời hoặc so sánh cách nhóm phản ứng với mình và với người khác. Về mặt tâm lý, đây là giai đoạn trẻ đánh giá ý nghĩa của việc bị loại và tìm cách phản ứng với nó; các mô hình về ostracism mô tả sự chuyển từ phản ứng cảm xúc tức thời sang giai đoạn suy xét và lựa chọn cách đối phó.

Quá trình này đôi khi giúp trẻ nhận ra rằng sự việc chỉ là hiểu lầm. Nhưng nếu trẻ liên tục tìm kiếm bằng chứng cho thấy mình bị từ chối, sự không chắc chắn có thể kéo dài. Trẻ có thể trở nên nhạy hơn với những tín hiệu nhỏ như một tin nhắn trả lời chậm, một bức ảnh bạn bè đi chơi không có mình hoặc một cuộc trò chuyện mà mình không biết.

Điều này cũng giải thích vì sao hành vi trực tuyến của trẻ có thể thay đổi trước khi người lớn nhận thấy trẻ buồn. Một số trẻ không nói “con bị cô lập” mà thể hiện bằng việc liên tục kiểm tra điện thoại, hỏi bạn bè đang nói gì về mình hoặc đặc biệt chú ý đến việc ai tương tác và ai không tương tác với mình.

Quan hệ bạn bè có thể thay đổi theo hai hướng: cố hòa nhập hoặc rút lui

Khi cảm giác thuộc về bị đe dọa, trẻ có thể tìm cách khôi phục kết nối. Một số trẻ nhắn tin nhiều hơn, cố tham gia lại cuộc trò chuyện, thay đổi cách nói chuyện hoặc làm theo sở thích và chuẩn mực của nhóm để được chấp nhận. Nghiên cứu về thanh thiếu niên cho thấy nhu cầu thuộc về và vị trí xã hội có thể làm cho phản hồi từ bạn bè trở nên đặc biệt có ảnh hưởng đến hành vi.

Hướng phản ứng khác là rút lui. Trẻ có thể ngừng nhắn tin, bỏ nhóm khác, không muốn tham gia hoạt động với những người đã loại mình hoặc tỏ ra “không cần bạn nữa” để tránh nguy cơ bị tổn thương thêm. Vì vậy, hai trẻ cùng trải qua một tình huống có thể trông hoàn toàn khác nhau: một trẻ cố gắng gần nhóm hơn, trong khi trẻ kia trở nên lạnh nhạt.

Cũng có trường hợp cảm giác bị từ chối chuyển thành giận dữ hoặc hành vi đối đầu. Tuy nhiên, không nên xem gây gổ hay trả đũa là hệ quả tất yếu của việc bị loại. Các nghiên cứu về hành vi sau loại trừ cho thấy phản ứng phụ thuộc mạnh vào bối cảnh; ngay cả trong các nhiệm vụ ra quyết định, loại trừ xã hội không phải lúc nào cũng làm thanh thiếu niên hành động bốc đồng hơn, và trong một số điều kiện họ còn trở nên thận trọng hơn.

Một lần bị bỏ ngoài nhóm khác với tình trạng cô lập lặp đi lặp lại

Không phải mọi trường hợp không được thêm vào nhóm chat đều có cùng ý nghĩa. Một sự cố đơn lẻ, không chủ ý và được giải thích rõ thường khác đáng kể với việc trẻ thường xuyên bị bỏ khỏi cuộc trò chuyện, bị phớt lờ có hệ thống hoặc nhận thấy các bạn liên tục tạo không gian riêng để tránh mình.

Tần suất và thời gian kéo dài đặc biệt quan trọng khi đánh giá mức độ ảnh hưởng. Nghiên cứu thực nghiệm có thể chứng minh những thay đổi cảm xúc ngay sau một tình huống loại trừ, nhưng chính các tác giả cũng lưu ý rằng bằng chứng về tác động dài hạn của loại trừ trực tuyến ở người trẻ còn hạn chế và cần thêm nghiên cứu theo thời gian.

Vì thế, không nên đi thẳng từ “trẻ buồn vì bị loại khỏi nhóm” đến kết luận rằng trẻ đang mắc trầm cảm hoặc một rối loạn tâm lý. Ngược lại, cũng không nên xem nhẹ một mẫu hình kéo dài. Một nghiên cứu khảo sát 1.062 học sinh trung học tìm thấy mối liên hệ giữa cyberostracism với trầm cảm, né tránh trải nghiệm và hành vi tự gây thương tích; nhưng vì đây là mối liên hệ quan sát được, kết quả không có nghĩa rằng một lần bị loại khỏi nhóm trực tuyến trực tiếp gây ra tự hại.

Điều cần quan sát là sự thay đổi kéo dài trong cảm xúc và các mối quan hệ

Một phản ứng ngắn như buồn, tức giận hoặc muốn tránh nhóm trong một thời gian có thể là phản ứng trước một trải nghiệm xã hội khó chịu. Điều đáng chú ý hơn là khi sự thay đổi trở nên dai dẳng và lan sang nhiều phần khác trong đời sống của trẻ: trẻ liên tục cho rằng không ai thích mình, tránh bạn bè nói chung, mất hứng thú với những quan hệ trước đây hoặc ngày càng bị cuốn vào việc kiểm tra xem mình có đang tiếp tục bị loại hay không.

Khi trò chuyện với trẻ, việc phân biệt sự kiện với cách trẻ diễn giải sự kiện có thể giúp hiểu phản ứng chính xác hơn. “Con không có trong nhóm” là sự kiện; “mọi người đều ghét con” là một kết luận rộng hơn mà trẻ có thể hình thành từ sự kiện đó. Việc tìm hiểu điều gì thực sự đã diễn ra, quan hệ giữa trẻ và nhóm trước đó như thế nào và việc loại trừ có lặp lại hay không giúp tránh cả hai thái cực: xem nhẹ trải nghiệm của trẻ hoặc vội vàng gán cho nó một ý nghĩa nghiêm trọng hơn bằng chứng hiện có. Các nghiên cứu về thanh thiếu niên cho thấy phản ứng với loại trừ chịu ảnh hưởng của bối cảnh xã hội và giai đoạn phát triển, chứ không có một kiểu phản ứng duy nhất.

Khi trẻ bị cô lập trên mạng, phản ứng có thể bắt đầu từ buồn, tổn thương, tức giận hoặc bối rối rồi chuyển sang nghi ngờ vị trí của mình trong nhóm, suy nghĩ nhiều về sự việc và thay đổi cách tương tác với bạn bè. Một số trẻ cố hòa nhập trở lại; một số khác rút lui hoặc trở nên dè chừng hơn.

Điểm quan trọng nhất là nhìn vào mẫu hình theo thời gian. Một tình huống đơn lẻ không cho phép kết luận về sức khỏe tâm thần hay chất lượng toàn bộ quan hệ bạn bè của trẻ. Nhưng nếu sự loại trừ lặp lại và cảm giác bị từ chối ngày càng chi phối tâm trạng, hình ảnh bản thân hoặc các mối quan hệ khác, trải nghiệm đó có thể đã vượt khỏi một thất vọng xã hội nhất thời và cần được người lớn chú ý kỹ hơn.

Bị loại khỏi một nhóm chat một lần có được xem là bị cô lập trên mạng không?

Chưa chắc. Một lần không được thêm vào nhóm có thể xuất phát từ sơ suất, thay đổi nhóm hoặc một tình huống cụ thể. Cyberostracism thường có ý nghĩa rõ hơn khi trẻ thực sự trải nghiệm việc bị phớt lờ hoặc bị gạt khỏi tương tác trực tuyến. Việc xem xét tính chủ ý, sự lặp lại và bối cảnh quan hệ giúp phân biệt một sự cố với một mẫu hình loại trừ.

Vì sao trẻ có thể phản ứng mạnh với một việc người lớn thấy khá nhỏ?

Ở tuổi vị thành niên, quan hệ với bạn bè và cảm giác thuộc về nhóm có ý nghĩa phát triển lớn. Nghiên cứu cho thấy thanh thiếu niên có thể biểu hiện giảm tâm trạng và phản ứng mạnh với sự từ chối xã hội; vì vậy một tín hiệu trực tuyến tưởng như nhỏ vẫn có thể được trẻ hiểu như thông tin quan trọng về vị trí của mình trong nhóm.