Vì sao trẻ bắt chước hành vi trên mạng?

Mạng xã hội làm quá trình này trở nên đáng chú ý vì cùng một kiểu hành vi có thể xuất hiện nhiều lần, được trình bày sinh động và đi kèm những tín hiệu xã hội rất rõ như lượt thích, lượt xem, bình luận, tiếng cười hoặc sự nổi tiếng. Vì vậy, điều trẻ học không chỉ là “người này đã làm gì” mà còn có thể là “làm như vậy sẽ được người khác chú ý thế nào”.

Trẻ học hành vi bằng quan sát trước khi tự mình thực hiện

Một phần quan trọng của việc học trong thời thơ ấu diễn ra thông qua quan sát người khác. Trẻ theo dõi hành động, nhận biết trình tự, ghi nhớ kết quả rồi sử dụng thông tin đó khi gặp tình huống tương tự. Đây là cơ chế học tập thông thường, không chỉ xuất hiện khi trẻ sử dụng Internet.

Các nghiên cứu kinh điển về học tập quan sát cho thấy trẻ có thể tiếp thu những mẫu hành vi sau khi nhìn thấy người khác thực hiện mà không cần tự mình nhận phần thưởng trước đó. Điều trẻ quan sát bao gồm cả hành động lẫn hậu quả của hành động.

Trên môi trường mạng, quá trình này thường diễn ra theo bốn mắt xích:

1.    Chú ý: Trẻ tập trung vào một hành vi nổi bật, bất ngờ, hài hước hoặc giàu cảm xúc

2.    Ghi nhớ: Trẻ lưu lại cách hành động, câu nói, biểu cảm hoặc chuỗi thao tác

3.    Tái hiện: Khi có cơ hội, trẻ thử thực hiện những gì đã quan sát

4.    Củng cố: Phản ứng nhận được sau lần thử ảnh hưởng đến khả năng hành vi được tiếp tục lặp lại

Như vậy, nhìn thấy một hành vi không đồng nghĩa trẻ chắc chắn sẽ làm theo. Việc bắt chước còn phụ thuộc vào việc trẻ có chú ý đủ lâu, hiểu cách thực hiện, có cơ hội tái hiện và nhận được kết quả nào sau đó.

Điều này cũng giải thích vì sao hai trẻ xem cùng một video nhưng phản ứng khác nhau. Một trẻ có thể xem đó chỉ là nội dung giải trí, trong khi trẻ khác ghi nhớ hành vi và thử thực hiện vì hành vi đó phù hợp với điều trẻ đang quan tâm hoặc muốn đạt được.

Sự lặp lại khiến một hành vi trở nên quen thuộc và dễ được tái hiện

Một hành vi xuất hiện một lần có thể nhanh chóng bị quên. Nhưng khi cùng một kiểu hành động được trẻ nhìn thấy nhiều lần, khả năng nhận diện và ghi nhớ mẫu hành vi có thể tăng lên.

Môi trường mạng đặc biệt thuận lợi cho quá trình lặp lại. Một trào lưu có thể xuất hiện trong video của nhiều người khác nhau, được thuật toán tiếp tục đề xuất hoặc được bạn bè chia sẻ. Trẻ vì thế không nhất thiết xem chính xác một video nhiều lần mà vẫn có thể tiếp xúc lặp lại với cùng một mẫu hành vi.

Sự lặp lại tạo ra hai tác động quan trọng.

Thứ nhất, hành vi trở nên quen thuộc về mặt nhận thức. Trẻ biết phải nói gì, làm gì và phản ứng thế nào vì đã nhìn thấy chuỗi hành động nhiều lần. Khi việc tái hiện đòi hỏi ít suy nghĩ hơn, khả năng thử làm theo có thể tăng.

Thứ hai, sự xuất hiện thường xuyên có thể khiến trẻ hình thành cảm giác rằng hành vi đó khá phổ biến. Nếu nhiều người cùng thực hiện một thử thách, sử dụng một câu nói hoặc phản ứng theo một kiểu giống nhau, trẻ có thể suy luận rằng “mọi người đều đang làm vậy”.

Tuy nhiên, sự quen thuộc không đồng nghĩa với việc trẻ mất khả năng phân biệt đúng sai. Tác động của lặp lại còn phụ thuộc vào độ tuổi, kinh nghiệm, hướng dẫn từ người lớn và khả năng trẻ nhận ra nội dung được dàn dựng, phóng đại hoặc tạo ra để thu hút tương tác.

Vì vậy, vấn đề không đơn giản là trẻ đã xem nội dung bao nhiêu lần. Quan trọng hơn là trẻ đã nhìn thấy mẫu hành vi nào được lặp lại, trong bối cảnh nào và với kết quả xã hội ra sao.

Phần thưởng xã hội làm một số hành vi trên mạng hấp dẫn hơn để bắt chước

Trẻ không chỉ quan sát hành động của nhân vật trong video. Trẻ còn quan sát điều xảy ra sau hành động đó.

Một người thực hiện hành vi rồi nhận được hàng nghìn lượt thích, tiếng cười, lời khen hoặc sự chú ý tạo ra một thông tin quan trọng: hành vi này dường như mang lại kết quả tích cực. Trong tâm lý học học tập, việc nhìn thấy người khác nhận được phần thưởng có thể ảnh hưởng đến kỳ vọng của người quan sát về kết quả của chính hành vi đó.

Trên mạng, phần thưởng xã hội đặc biệt dễ nhận biết:

·         Số lượt xem thể hiện mức độ chú ý

·         Lượt thích thể hiện sự tán thành

·         Bình luận tích cực thể hiện phản ứng của cộng đồng

·         Người sáng tạo trở nên nổi tiếng thể hiện một kết quả xã hội đáng mong muốn

·         Bạn bè cùng tham gia tạo cảm giác hành vi được nhóm chấp nhận

Vì thế, trẻ có thể không bắt chước chỉ vì hành vi thú vị. Trẻ còn có thể học rằng hành vi đó là một cách để được chú ý, hòa nhập với bạn bè hoặc thể hiện mình.

Ngược lại, nếu trẻ quan sát thấy một hành vi dẫn tới hậu quả rõ ràng như bị phê bình, bị loại khỏi nhóm hoặc gây tổn thương, động lực tái hiện có thể giảm.

Điểm giới hạn nằm ở cách hậu quả được thể hiện. Nội dung trực tuyến đôi khi chỉ cho thấy khoảnh khắc vui nhộn hoặc thành công mà không cho thấy hậu quả xảy ra sau đó. Khi nguyên nhân và hậu quả bị tách rời, trẻ có thể nhận được một bức tranh không đầy đủ về giá trị thực sự của hành vi.

Người trẻ ngưỡng mộ và bạn bè có sức ảnh hưởng lớn đến việc bắt chước

Không phải mọi người xuất hiện trên màn hình đều có sức ảnh hưởng như nhau. Trẻ thường chú ý nhiều hơn tới những người mà trẻ cảm thấy hấp dẫn, gần gũi, có địa vị hoặc thuộc nhóm mà trẻ muốn tham gia.

Người làm mẫu có thể là người nổi tiếng, streamer, nhà sáng tạo nội dung, nhân vật trò chơi, anh chị lớn tuổi hoặc chính bạn bè của trẻ. Khi trẻ cảm thấy có sự tương đồng hoặc muốn trở nên giống người đó, hành vi của người làm mẫu có thể nhận được mức độ chú ý cao hơn.

Ảnh hưởng của bạn bè bổ sung thêm một lớp xã hội khác. Nếu trẻ không chỉ nhìn thấy một thử thách trên mạng mà còn biết rằng bạn cùng lớp đang tham gia, hành vi chuyển từ một hình ảnh xa lạ thành một hoạt động gắn với nhóm xã hội thực tế của trẻ.

Khi đó, trẻ có thể đứng trước hai loại động lực cùng lúc:

·         Muốn thử hành vi vì bản thân hành vi hấp dẫn

·         Muốn tham gia để không cảm thấy bị tách khỏi nhóm

Ảnh hưởng xã hội không có nghĩa trẻ luôn làm theo số đông. Trẻ vẫn có thể từ chối nếu nhận thức được nguy cơ, có quy tắc rõ ràng hoặc đã quen với việc cân nhắc hậu quả. Nhưng trong những tình huống trẻ coi việc được nhóm chấp nhận là quan trọng, tín hiệu từ bạn bè có thể làm tăng sức hấp dẫn của một hành vi.

Điều này cho thấy nội dung mạng và môi trường xã hội ngoài đời không hoạt động độc lập. Một hành vi thường trở nên có sức ảnh hưởng mạnh hơn khi trẻ đồng thời nhìn thấy nó trên màn hình và nhận được tín hiệu rằng những người trẻ quan tâm cũng xem hành vi đó là đáng làm.

Khả năng đánh giá hậu quả và kiểm soát xung động của trẻ vẫn đang phát triển

Việc trẻ học nhanh từ môi trường không đồng nghĩa trẻ luôn đánh giá đầy đủ hậu quả trước khi hành động. Các chức năng nhận thức liên quan đến lập kế hoạch, kiểm soát xung động, cân nhắc rủi ro và trì hoãn phần thưởng tiếp tục phát triển trong thời thơ ấu và tuổi vị thành niên.

Điều này tạo ra một khoảng cách quan trọng giữa biết một hành vi và đánh giá toàn diện việc có nên thực hiện hành vi đó hay không.

Một video ngắn có thể cung cấp cho trẻ thông tin rất rõ về:

·         Hành động cần thực hiện

·         Cảm giác vui hoặc phấn khích

·         Phản ứng tích cực của người xem

Nhưng lại cung cấp rất ít thông tin về:

·         Xác suất xảy ra tai nạn

·         Hậu quả lâu dài

·         Những lần người khác thử nhưng thất bại

·         Bối cảnh khiến hành vi trở nên nguy hiểm

·         Việc video đã được chỉnh sửa hoặc dàn dựng

Khi phần thưởng xuất hiện ngay lập tức còn hậu quả nằm xa hơn trong tương lai, trẻ có thể chú ý nhiều hơn đến phần thưởng trước mắt.

Tuy vậy, tuổi không phải yếu tố duy nhất quyết định khả năng bắt chước. Một trẻ nhỏ đã được hướng dẫn kỹ về cách đánh giá nội dung có thể thận trọng hơn một trẻ lớn nhưng thường xuyên hành động theo áp lực nhóm. Tính khí, kinh nghiệm, môi trường gia đình, khả năng tự kiểm soát và đặc điểm của nội dung đều có thể làm thay đổi phản ứng.

Vì thế, không nên diễn giải hiện tượng này theo hướng “trẻ không biết suy nghĩ”. Chính xác hơn là một số năng lực cần thiết để đánh giá hành vi phức tạp vẫn đang phát triển, trong khi môi trường trực tuyến có thể đưa ra những tín hiệu hấp dẫn rất nhanh và rất dễ nhận biết.

Cảm xúc mạnh và nội dung ngắn giúp mẫu hành vi thu hút sự chú ý

Trẻ chỉ có thể bắt chước những gì trước hết đã thu hút được sự chú ý và được ghi nhớ. Vì vậy, cách nội dung được trình bày có vai trò quan trọng.

Những video gây ngạc nhiên, hài hước, sợ hãi, tức giận hoặc phấn khích thường có khả năng nổi bật hơn nội dung trung tính. Âm thanh, chuyển động nhanh, biểu cảm mạnh và cao trào rõ ràng cũng giúp một hành vi trở thành tâm điểm của video.

Khi trẻ xem một chuỗi nội dung ngắn, mỗi video thường phải cạnh tranh mạnh để giữ sự chú ý. Những hành vi khác thường hoặc phản ứng cường điệu vì thế có thể trở thành những mẫu dễ nhớ hơn.

Cảm xúc còn có thể ảnh hưởng tới cách trẻ phản ứng ngay sau khi xem. Khi đang hưng phấn hoặc bị cuốn vào tình huống, trẻ có thể chuyển nhanh từ quan sát sang thử nghiệm mà dành ít thời gian hơn cho việc cân nhắc.

Tuy nhiên, nội dung giàu cảm xúc không tự động dẫn đến bắt chước. Cảm xúc chủ yếu làm tăng khả năng một nội dung được chú ý và ghi nhớ. Để chuyển thành hành vi thực tế, các yếu tố khác như khả năng thực hiện, phần thưởng dự kiến, ảnh hưởng bạn bè và mức độ kiểm soát vẫn đóng vai trò quan trọng.

Do đó, sức ảnh hưởng của video không chỉ nằm ở thông điệp mà còn nằm ở cách hành vi được đóng gói để thu hút sự chú ý.

Không phải mọi thứ trẻ nhìn thấy trên mạng đều biến thành hành vi

Một cách hiểu dễ gây sai lệch là cho rằng cứ nhìn thấy nội dung xấu thì trẻ sẽ làm theo. Học qua quan sát không vận hành theo quan hệ đơn giản như vậy.

Giữa việc nhìn thấy và thực hiện còn có nhiều bộ lọc.

Trẻ cần chú ý tới hành vi, ghi nhớ được hành vi, có khả năng thực hiện và có đủ động lực để thử. Sau đó, phản ứng mà trẻ nhận được tiếp tục quyết định liệu hành vi có được củng cố hay không.

Một hành vi vì thế có khả năng được bắt chước cao hơn khi nhiều điều kiện cùng xuất hiện: hành vi nổi bật, xuất hiện lặp lại, do người trẻ quan tâm thực hiện, được cộng đồng phản ứng tích cực, dễ thực hiện và tạo ra phần thưởng mà trẻ mong muốn.

Ngược lại, khả năng tái hiện có thể giảm khi trẻ hiểu hậu quả, nhận biết nội dung dàn dựng, có quy tắc rõ ràng, được người lớn giải thích hoặc có kinh nghiệm phản biện những gì nhìn thấy.

Điều người lớn nên chú ý không chỉ là thời lượng màn hình

Nếu mục tiêu là hiểu và giảm việc bắt chước thiếu cân nhắc, chỉ hỏi “trẻ dùng mạng bao lâu?” chưa đủ. Một khoảng thời gian ngắn tiếp xúc với nội dung có sức ảnh hưởng mạnh có thể khác rất nhiều so với thời gian dài xem nội dung ít liên quan đến hành vi.

Những câu hỏi hữu ích hơn gồm:

·         Trẻ đang xem ai và coi ai là hình mẫu

·         Hành vi nào xuất hiện lặp lại trong nội dung trẻ xem

·         Hành vi đó được trình bày như có lợi hay có hại

·         Bạn bè của trẻ phản ứng thế nào với hành vi

·         Trẻ hiểu video là thực tế, biểu diễn hay nội dung đã chỉnh sửa đến mức nào

·         Trẻ dự đoán điều gì sẽ xảy ra nếu mình thực hiện tương tự

Cách trao đổi này đi trực tiếp vào cơ chế học qua quan sát. Thay vì chỉ nói “không được bắt chước”, người lớn có thể giúp trẻ nhận diện chính những tín hiệu đang khiến hành vi trở nên hấp dẫn.

Ví dụ, với một thử thách lan truyền, có thể cùng trẻ phân tích người đăng nhận được gì, video đang bỏ qua hậu quả nào và điều gì có thể khác nếu thực hiện ngoài đời. Mục đích là bổ sung phần thông tin mà nội dung ngắn thường không thể hiện đầy đủ.

Trẻ dễ bắt chước hành vi trên mạng vì môi trường trực tuyến kết hợp nhiều điều kiện thuận lợi cho học tập quan sát: mẫu hành vi rõ ràng, khả năng tiếp xúc lặp lại, người làm mẫu hấp dẫn, phản hồi xã hội dễ nhìn thấy và cơ hội để trẻ nhanh chóng tái hiện điều đã xem.

Tuy nhiên, việc nhìn thấy không tự động dẫn đến bắt chước. Hành vi thực tế hình thành từ sự tương tác giữa đặc điểm của nội dung, động lực của trẻ, phản ứng của bạn bè, khả năng đánh giá hậu quả và những phản hồi trẻ nhận được sau khi thử hành vi. Vì vậy, muốn hiểu sức ảnh hưởng của mạng đối với trẻ cần xem xét toàn bộ chuỗi quan sát → ghi nhớ → kỳ vọng kết quả → thực hiện → phản hồi, thay vì chỉ tập trung vào việc trẻ đã nhìn thấy nội dung gì.