Vì sao thói quen kiểm tra điện thoại liên tục hình thành?

Điểm quan trọng là điện thoại không cần mang lại điều thú vị trong mọi lần kiểm tra. Chỉ cần đôi khi xuất hiện một tin nhắn đáng chú ý, thông tin mới, phản hồi xã hội hoặc cảm giác được giải tỏa khỏi sự chờ đợi, hành vi kiểm tra đã có cơ hội được củng cố. Qua thời gian, tín hiệu bên ngoài như nhìn thấy điện thoại và tín hiệu bên trong như buồn chán, chờ đợi hay bồn chồn đều có thể khởi động cùng một phản ứng: mở máy lên xem.

Kiểm tra điện thoại có thể chuyển từ quyết định thành phản ứng tự động

Ở giai đoạn đầu, một người thường có lý do trước khi cầm điện thoại. Họ nghe tiếng thông báo rồi kiểm tra tin nhắn, cần tìm thông tin nên mở trình duyệt, hoặc muốn liên hệ với một người cụ thể. Hành động có mục tiêu rõ ràng.

Khi chuỗi hành vi này lặp lại nhiều lần trong những bối cảnh tương đối ổn định, quan hệ giữa tín hiệu và phản ứng ngày càng được học mạnh hơn. Việc nhìn thấy điện thoại trên bàn, vừa ngồi xuống, vừa kết thúc một nhiệm vụ hoặc có vài giây trống có thể trở thành tín hiệu đủ để bàn tay hướng về thiết bị.

Đây là đặc điểm quan trọng của hành vi mang tính thói quen: người thực hiện không nhất thiết phải cân nhắc lại mục tiêu trước mỗi lần hành động. Phản ứng được khởi động nhanh bởi tình huống quen thuộc.

Vì vậy, có một khác biệt đáng kể giữa hai tình huống:

·         Người dùng nghĩ “tôi cần xem tin nhắn này” rồi mở điện thoại

·         Người dùng đã mở điện thoại và chỉ sau đó mới tìm xem có gì để xem

Trường hợp thứ hai cho thấy quyền kiểm soát hành vi đã dịch chuyển một phần từ mục tiêu chủ động sang tín hiệu của hoàn cảnh.

Điều này cũng giải thích vì sao chỉ nhắc một người rằng “không có việc gì thì đừng kiểm tra điện thoại” thường không chạm tới toàn bộ cơ chế. Khi hành vi đã trở nên tự động, vấn đề không chỉ nằm ở quyết định có kiểm tra hay không, mà còn nằm ở việc môi trường đã nhiều lần kích hoạt phản ứng đó trước khi một quyết định có ý thức được hình thành.

Những tín hiệu rất nhỏ có thể khởi động hành vi kiểm tra

Thông báo là tín hiệu dễ nhận thấy nhất, nhưng nó không phải tín hiệu duy nhất. Một thói quen kiểm tra điện thoại có thể gắn với hàng loạt chi tiết của sinh hoạt hằng ngày.

Tín hiệu bên ngoài

Điện thoại nằm trong tầm mắt đã là một tín hiệu. Màn hình sáng lên, âm thanh, rung, biểu tượng thông báo hoặc việc người bên cạnh lấy điện thoại ra đều có thể làm tăng khả năng người dùng kiểm tra thiết bị của mình.

Quan trọng hơn, tín hiệu không nhất thiết phải đến trực tiếp từ điện thoại. Nó có thể là một phần của bối cảnh đã nhiều lần đi kèm với hành vi:

·         Ngồi xuống xe

·         Bước vào thang máy

·         Chờ thức ăn

·         Vừa kết thúc cuộc họp

·         Nằm lên giường

·         Dừng giữa hai công việc

·         Mở máy tính nhưng chưa bắt đầu làm việc

Nếu việc kiểm tra điện thoại thường xuyên xảy ra tại những thời điểm này, chính thời điểm và không gian đó có thể dần trở thành tác nhân kích hoạt.

Tín hiệu bên trong

Con người cũng có thể học cách đáp lại trạng thái bên trong bằng việc kiểm tra điện thoại. Một chút buồn chán, cảm giác không biết phải làm gì tiếp theo, sự bồn chồn khi chờ phản hồi hoặc khó chịu khi phải tập trung vào một nhiệm vụ đều có thể trở thành tín hiệu.

Lúc này, người dùng không cần nghĩ: “Tôi đang buồn chán nên tôi sẽ lấy điện thoại.” Mối liên hệ có thể diễn ra nhanh hơn: xuất hiện khoảng trống hoặc khó chịu, rồi tay tự tìm đến điện thoại.

Đó là lý do một người có thể kiểm tra thiết bị ngay cả khi điện thoại hoàn toàn im lặng. Thông báo có thể góp phần hình thành thói quen, nhưng sau khi các tín hiệu khác đã được học, thông báo không còn là điều kiện bắt buộc để hành vi xảy ra.

Phần thưởng khó đoán khiến hành vi kiểm tra dễ được củng cố

Điện thoại đặc biệt phù hợp với quá trình củng cố hành vi vì kết quả của mỗi lần kiểm tra không hoàn toàn giống nhau.

Có lần không có gì mới. Lần khác lại xuất hiện tin nhắn từ người đang chờ, một phản hồi thú vị, thông tin mới, nội dung giải trí hoặc một việc cần xử lý. Người dùng không biết chắc mình sẽ gặp điều gì trước khi mở máy.

Sự không chắc chắn đó có ý nghĩa về mặt học tập hành vi. Một hành động không cần được tưởng thưởng sau mọi lần thực hiện mới có thể tiếp tục tồn tại. Khi phần thưởng chỉ xuất hiện thỉnh thoảng, người thực hiện vẫn có lý do để thử thêm lần nữa vì lần tiếp theo có thể khác.

Cơ chế này có thể được hình dung thành một vòng lặp:

Tín hiệu → kiểm tra → đôi khi nhận được kết quả có giá trị → tăng khả năng kiểm tra khi tín hiệu tương tự xuất hiện lần sau

“Phần thưởng” ở đây cũng không chỉ có nghĩa là niềm vui lớn. Nó có thể rất nhỏ:

·         Biết rằng chưa có tin nhắn mới

·         Xác nhận rằng mình không bỏ lỡ việc gì

·         Thoát khỏi vài giây buồn chán

·         Nhận một phản hồi xã hội

·         Có nội dung mới để chú ý

·         Giảm cảm giác không chắc chắn

Chính những kết quả nhỏ và không đồng nhất này giúp giải thích một nghịch lý: phần lớn các lần kiểm tra có thể không đáng giá, nhưng hành vi vẫn tiếp tục vì thỉnh thoảng có một lần đáng giá.

Không nên rút gọn toàn bộ hiện tượng này thành câu “điện thoại gây dopamine”. Các hệ thống học tập và phần thưởng của não có liên quan đến cách con người học từ kết quả và dự đoán phần thưởng, nhưng hành vi kiểm tra điện thoại còn phụ thuộc vào tín hiệu môi trường, sự lặp lại, kỳ vọng, trạng thái cảm xúc và bối cảnh sử dụng. Một nhãn sinh học đơn lẻ không giải thích đầy đủ quá trình hình thành thói quen.

Buồn chán và cảm giác chờ đợi có thể biến thành tác nhân kích hoạt

Một chiếc điện thoại có khả năng cung cấp phản hồi gần như tức thời. Vì vậy, nó thường trở thành phản ứng thuận tiện trước những khoảng thời gian mà trước đây con người đơn giản phải chờ.

Chỉ vài giây đứng trong thang máy, chờ trang web tải hoặc đợi người khác trả lời cũng tạo ra một khoảng trống chú ý. Nếu khoảng trống đó nhiều lần được lấp bằng điện thoại, não có thể học một quy tắc rất đơn giản: khi không có gì đang chiếm sự chú ý, hãy kiểm tra máy.

Điều tương tự xảy ra với những trạng thái khó chịu hơn. Một nhiệm vụ khó, cuộc trò chuyện ngượng ngùng hoặc suy nghĩ khiến người dùng căng thẳng có thể làm điện thoại trở thành một lối chuyển chú ý nhanh chóng.

Trong trường hợp này, tác dụng củng cố không nhất thiết đến từ nội dung xuất hiện trên màn hình. Nó có thể đến từ việc hành động kiểm tra giúp người dùng tạm thời rời khỏi trạng thái mà họ không muốn trải nghiệm.

Ví dụ, một người đang viết báo cáo gặp đoạn khó. Họ cầm điện thoại lên “chỉ xem một chút”. Nếu hành động đó ngay lập tức làm giảm cảm giác căng thẳng của nhiệm vụ, chính sự giảm khó chịu có thể làm tăng khả năng họ lặp lại phản ứng này ở lần gặp khó tiếp theo.

Qua nhiều lần, điện thoại không chỉ gắn với niềm vui hay thông tin mới. Nó còn có thể gắn với cách thoát nhanh khỏi buồn chán, chờ đợi và sự khó chịu trong thời gian ngắn.

Điều này không có nghĩa mọi lần dùng điện thoại khi buồn chán đều là vấn đề. Điểm đáng chú ý là mức độ tự động: người dùng còn chủ động chọn sử dụng thiết bị hay gần như luôn phản ứng giống nhau mỗi khi trạng thái ấy xuất hiện.

Vì sao vẫn kiểm tra dù nhiều lần chẳng có gì mới?

Một cách hiểu sai phổ biến là cho rằng nếu mở điện thoại lên mà không có gì thú vị, hành vi phải tự biến mất. Thực tế, một lần không nhận được phần thưởng chưa đủ để xóa một liên kết đã được củng cố qua rất nhiều lần trước đó.

Có ít nhất ba cơ chế giúp giải thích hiện tượng này.

Thứ nhất, kỳ vọng vẫn tồn tại. Việc lần này không có tin nhắn không cho biết lần tiếp theo cũng sẽ không có. Khi kết quả thay đổi theo từng lần kiểm tra, người dùng vẫn có động lực tìm kiếm thông tin mới.

Thứ hai, bản thân việc loại bỏ sự không chắc chắn có thể có giá trị. Trước khi kiểm tra, một người có thể nghĩ mơ hồ rằng mình có thể đã bỏ lỡ điều gì đó. Sau khi kiểm tra, dù không có gì mới, họ đã biết chắc tình trạng hiện tại. Cảm giác “đã kiểm tra rồi” có thể tạo ra một sự giải tỏa ngắn.

Thứ ba, phản ứng có thể đã trở thành thói quen đủ mạnh để không còn phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả của từng lần riêng lẻ. Nếu điện thoại được kiểm tra hàng ngày trong cùng những bối cảnh, tín hiệu có thể tiếp tục khởi động phản ứng trước khi người dùng đánh giá xem hành động đó có thực sự cần thiết hay không.

Vì vậy, không có mâu thuẫn khi một người vừa nói “tôi biết chẳng có gì để xem” vừa mở điện thoại. Kiến thức có ý thức và phản ứng thói quen không phải lúc nào cũng điều khiển hành vi với cùng tốc độ.

Đây cũng là lý do thay đổi phần thưởng nhưng giữ nguyên toàn bộ tín hiệu có thể chưa đủ. Nếu điện thoại vẫn ở đúng vị trí, các khoảng trống vẫn được xử lý theo cùng một cách và hành vi vẫn dễ thực hiện, vòng lặp cũ vẫn có nhiều cơ hội được kích hoạt.

Kiểm tra thường xuyên không đồng nghĩa với nghiện điện thoại

Tần suất cao tự nó chưa đủ để kết luận một người bị “nghiện điện thoại”. Một người có thể kiểm tra thiết bị thường xuyên vì công việc, trách nhiệm chăm sóc người khác, hoạt động xã hội hoặc đơn giản vì môi trường yêu cầu họ phản hồi liên tục.

Thói quen và hành vi có vấn đề cũng không hoàn toàn giống nhau.

Một thói quen mô tả việc một phản ứng được kích hoạt tương đối tự động bởi tín hiệu quen thuộc. Khái niệm này không tự động nói rằng hành vi đó gây tổn hại nghiêm trọng.

Ngược lại, khi đánh giá mức độ đáng lo, cần xem xét hậu quả và khả năng kiểm soát trong bối cảnh cụ thể: hành vi có thường xuyên làm gián đoạn việc quan trọng không, người dùng có khó dừng dù muốn dừng không, và nó có gây ảnh hưởng rõ rệt tới những hoạt động khác hay không.

Do đó, việc một người mở điện thoại vô thức vài lần trong lúc chờ đợi có thể được giải thích tốt bằng cơ chế thói quen mà không cần gắn ngay một nhãn bệnh lý.

Cũng không nên giải thích hành vi đơn giản bằng “thiếu ý chí”. Một phản ứng đã được gắn với nhiều tín hiệu và được lặp hàng trăm lần có lợi thế lớn về tính thuận tiện và tốc độ. Ý định có thể vẫn tồn tại, nhưng nó thường phải cạnh tranh với một chuỗi hành vi mà môi trường liên tục làm cho dễ thực hiện.

Hiểu điểm này giúp chuyển câu hỏi từ “tại sao người này không tự kiềm chế?” sang câu hỏi hữu ích hơn: điều gì đang kích hoạt hành vi và điều gì khiến vòng lặp tiếp tục được củng cố?

Có thể nhận diện vòng lặp kiểm tra bằng cách quan sát tín hiệu và phản ứng

Muốn hiểu một thói quen kiểm tra điện thoại cụ thể, chỉ đếm số lần mở máy thường chưa đủ. Thông tin có giá trị hơn nằm ở những gì xảy ra ngay trước và ngay sau hành động.

Có thể quan sát ba thành phần:

1.    Tín hiệu: Điều gì vừa xảy ra trước khi điện thoại được cầm lên?

2.    Phản ứng: Người dùng mở máy, mở ứng dụng nào và hành động diễn ra nhanh đến mức nào?

3.    Kết quả: Sau khi kiểm tra, họ nhận được thông tin mới, giải trí, sự yên tâm hay chỉ thoát khỏi trạng thái khó chịu?

Nếu cùng một chuỗi liên tục xuất hiện — chẳng hạn vừa gặp đoạn công việc khó là mở điện thoại — khả năng cao hành vi đang được một tín hiệu cụ thể duy trì.

Từ góc độ thói quen, thay đổi có xu hướng khả thi hơn khi tác động vào chính vòng lặp thay vì chỉ dựa vào lời nhắc “đừng dùng điện thoại”. Một số nguyên tắc trực tiếp xuất phát từ cơ chế trên gồm:

·         Đưa điện thoại ra khỏi tầm nhìn trong những khoảng cần tập trung để làm yếu tín hiệu thị giác

·         Tắt những thông báo không cần thiết để giảm số lần hành vi được kích hoạt từ bên ngoài

·         Tạo thêm một bước trước khi mở các ứng dụng thường được kiểm tra theo phản xạ để giảm tính tự động

·         Nhận diện những thời điểm như chờ đợi, buồn chán hoặc gặp việc khó thay vì coi mọi lần kiểm tra là ngẫu nhiên

·         Chuẩn bị một phản ứng thay thế cho những khoảng trống lặp lại, thay vì để điện thoại luôn là lựa chọn mặc định

Mục tiêu của cách quan sát này không phải loại bỏ mọi lần sử dụng điện thoại. Những lần kiểm tra có mục đích vẫn có chức năng rõ ràng. Điều cần phân biệt là lần kiểm tra được lựa chọn vì có nhu cầu thực sự và lần kiểm tra được kích hoạt chủ yếu vì một tín hiệu quen thuộc đã xuất hiện.

Thói quen kiểm tra điện thoại liên tục hình thành khi hành động cầm máy được lặp lại đủ nhiều trong những bối cảnh quen thuộc và đôi khi mang lại một kết quả có giá trị. Qua thời gian, thông báo, việc nhìn thấy điện thoại, những khoảng chờ, cảm giác buồn chán hoặc sự khó chịu đều có thể trở thành tín hiệu kích hoạt phản ứng.

Vì phần thưởng của mỗi lần kiểm tra không hoàn toàn dự đoán được và vì bản thân việc kiểm tra có thể làm giảm sự không chắc chắn hoặc khó chịu, hành vi vẫn có thể được duy trì ngay cả khi rất nhiều lần mở máy không mang lại điều gì đáng chú ý. Khi mối liên hệ giữa tín hiệu và phản ứng đã đủ mạnh, người dùng thậm chí có thể mở điện thoại trước khi biết mình định xem gì.

Vì vậy, để hiểu vì sao một người thường xuyên kiểm tra điện thoại dù không có việc cần thiết, cần nhìn vào cả vòng lặp tín hiệu – phản ứng – kết quả, chứ không chỉ nhìn vào thông báo, “ý chí” hay số lần sử dụng thiết bị.