Khi nào công nghệ làm giảm chất lượng quan hệ gia đình?

Vì vậy, hai gia đình có cùng thời lượng sử dụng điện thoại vẫn có thể chịu tác động rất khác nhau. Một người dùng thiết bị nhiều giờ để làm việc nhưng vẫn bảo vệ bữa ăn, cuộc trò chuyện và thời gian với con có thể ít gây tổn hại hơn người chỉ dùng điện thoại trong thời gian ngắn nhưng liên tục kiểm tra thông báo đúng lúc bạn đời hoặc con cái đang cần được lắng nghe. Điều quyết định không chỉ là dùng bao lâu, mà còn là dùng vào lúc nào, dùng theo cách nào và nó lấy đi điều gì khỏi mối quan hệ.

Công nghệ bắt đầu gây hại khi nó cạnh tranh với sự hiện diện trong quan hệ

Điểm chuyển quan trọng xuất hiện khi thiết bị không còn đơn thuần hỗ trợ sinh hoạt mà trở thành một đối thủ cạnh tranh với sự chú ý dành cho người thân. Trong nghiên cứu về quan hệ gia đình, hiện tượng công nghệ chen vào tương tác trực tiếp thường được mô tả bằng khái niệm technoference — sự gián đoạn do điện thoại, máy tính bảng, TV hoặc các thiết bị số tạo ra trong những tương tác giữa người với người.

Một thông báo đơn lẻ thường không đủ để kết luận quan hệ đang suy giảm. Vấn đề hình thành khi sự gián đoạn trở thành một mẫu lặp lại: đang nói chuyện thì nhìn điện thoại, đang ăn cùng nhau thì liên tục trả lời tin nhắn, đang chơi với con thì chuyển chú ý sang màn hình, hoặc đang trao đổi một vấn đề quan trọng nhưng một người thường xuyên bị kéo ra khỏi cuộc trò chuyện.

Cơ chế tác động khá trực tiếp. Giao tiếp thân mật phụ thuộc vào khả năng nhận biết tín hiệu của người đối diện và phản hồi đúng lúc. Một ánh mắt, sự thay đổi giọng nói, một khoảng im lặng hoặc một câu hỏi tưởng như nhỏ có thể chứa nhu cầu được chú ý và xác nhận. Khi sự chú ý liên tục bị chia nhỏ, những tín hiệu đó dễ bị bỏ qua.

Các nghiên cứu về technoference trong quan hệ đôi lứa của Brandon McDaniel và cộng sự đã ghi nhận mối liên hệ giữa sự can thiệp thường xuyên của công nghệ, xung đột liên quan đến thiết bị và mức độ hài lòng với quan hệ thấp hơn. Điểm cần lưu ý là các kết quả dạng này chủ yếu cho thấy mối liên hệ, không chứng minh rằng điện thoại một mình gây ra mọi vấn đề trong quan hệ. Quan hệ vốn đã căng thẳng cũng có thể khiến một người tìm đến thiết bị nhiều hơn.

Do đó, dấu hiệu đáng quan tâm không phải là “có điện thoại trong phòng”, mà là thiết bị liên tục khiến các thành viên khó duy trì sự hiện diện với nhau khi sự hiện diện đó đang cần thiết.

Chất lượng quan hệ giảm khi màn hình thay thế những tương tác vốn có giá trị

Một cơ chế khác là sự thay thế thời gian. Mỗi ngày chỉ có một lượng thời gian hữu hạn dành cho nghỉ ngơi, công việc, chăm sóc con cái và tương tác gia đình. Công nghệ trở thành vấn đề khi thời gian dành cho nó bắt đầu lấy chỗ của những hoạt động tạo ra sự gắn kết.

Điều này không đồng nghĩa với việc mọi giờ dùng màn hình đều có giá trị như nhau. Một cuộc gọi video với người thân ở xa, cùng xem một bộ phim rồi trò chuyện về nó hoặc cùng con tìm hiểu một chủ đề có thể tạo tương tác. Ngược lại, việc mỗi thành viên ngồi cạnh nhau nhưng chìm trong luồng nội dung riêng biệt có thể tạo ra trạng thái gần nhau về thể chất nhưng ít kết nối về tâm lý.

Ngưỡng suy giảm vì thế có thể nhận biết bằng câu hỏi: Nếu không có hoạt động số này, khoảng thời gian đó có khả năng được dùng cho một tương tác gia đình có giá trị hay không?

Nếu việc sử dụng thiết bị thường xuyên thay thế:

·         Bữa ăn có trò chuyện

·         Thời gian chơi hoặc đọc sách với trẻ

·         Cuộc trò chuyện riêng giữa hai vợ chồng

·         Những nghi thức gia đình trước giờ ngủ

·         Hoạt động chung mà trước đây các thành viên mong đợi

thì vấn đề không còn nằm ở màn hình đơn thuần. Gia đình đang mất dần những “điểm chạm” nhỏ nhưng lặp lại, vốn giúp duy trì cảm giác thân thuộc và quan tâm.

Tác động thường diễn ra từ từ. Một buổi tối ít nói chuyện không làm thay đổi cả mối quan hệ. Nhưng nếu sự thay thế trở thành trạng thái mặc định, số cơ hội để trao đổi cảm xúc, phát hiện khó khăn và tạo trải nghiệm chung sẽ giảm theo thời gian.

Dấu hiệu sớm nhất thường là giảm khả năng đáp ứng cảm xúc

Một quan hệ có chất lượng không đòi hỏi mọi người phải liên tục chú ý đến nhau. Điều quan trọng hơn là khi một thành viên phát tín hiệu cần kết nối, người kia có khả năng nhận ra và đáp lại.

Công nghệ bắt đầu có ý nghĩa tiêu cực khi nó thường xuyên cản trở quá trình này.

Ví dụ, một đứa trẻ gọi cha mẹ nhiều lần trong khi người lớn vẫn nhìn vào điện thoại; một người kể chuyện quan trọng nhưng bạn đời chỉ đáp lại bằng những câu ngắn vì đang lướt mạng; hoặc một thành viên cố gắng bắt đầu cuộc trò chuyện nhưng nhận thấy mình phải cạnh tranh với thông báo. Trong mỗi tình huống, vấn đề không chỉ là sự mất tập trung. Người phát tín hiệu có thể dần diễn giải trải nghiệm đó thành: “Điều mình nói không đủ quan trọng để được chú ý.”

Các nghiên cứu về việc cha mẹ sử dụng thiết bị di động trong tương tác với trẻ cũng cho thấy lý do cần chú ý đến cơ chế này. Công trình của McDaniel và Jenny Radesky về parental technoference đã tìm thấy mối liên hệ giữa sự gián đoạn công nghệ trong tương tác cha mẹ–con cái và các khó khăn về hành vi của trẻ. Các nghiên cứu quan sát khác cũng ghi nhận rằng khi cha mẹ bị cuốn vào thiết bị, mức độ phản hồi tức thời với trẻ có thể giảm.

Tuy nhiên, không nên đảo ngược những kết quả này thành kết luận rằng bất kỳ lần cha mẹ kiểm tra điện thoại nào cũng gây tổn hại. Yếu tố đáng quan tâm là tần suất, thời điểm và tính lặp lại. Một lần trả lời công việc khẩn cấp khác với việc đứa trẻ thường xuyên phải tăng cường độ hành vi mới lấy lại được sự chú ý của người lớn.

Ở quan hệ vợ chồng cũng tương tự. Khi cảm giác “không được lắng nghe” xuất hiện thường xuyên hơn cảm giác “được quan tâm”, công nghệ có thể đã vượt qua ngưỡng sử dụng trung tính.

Xung đột về thiết bị cho thấy tác động đã chuyển từ cá nhân sang quan hệ

Một người có thể sử dụng công nghệ rất nhiều nhưng nếu việc đó không ảnh hưởng đến trách nhiệm, thời gian chung hoặc kỳ vọng của các thành viên khác, chưa thể kết luận chất lượng quan hệ đang giảm.

Tín hiệu mạnh hơn xuất hiện khi thiết bị trở thành đối tượng của xung đột lặp lại.

Các biểu hiện có thể là phàn nàn “lúc nào cũng cầm điện thoại”, tranh cãi về việc dùng thiết bị trong bữa ăn, một người cảm thấy bị bỏ qua, cha mẹ và con liên tục thương lượng hoặc đối đầu về màn hình, hay bạn đời bắt đầu nghi ngờ mức độ ưu tiên mà mình nhận được.

Điểm quan trọng ở đây là sự khác biệt về kỳ vọng. Một người có thể coi việc kiểm tra điện thoại trong lúc trò chuyện là bình thường, trong khi người còn lại hiểu hành vi đó như dấu hiệu thiếu tôn trọng. Chính sự không đồng thuận này khiến hành vi công nghệ có chi phí quan hệ lớn hơn thời lượng sử dụng tự thân.

Xung đột càng đáng chú ý khi hình thành một vòng lặp:

Gián đoạn tạo cảm giác bị bỏ qua

Một thành viên chuyển chú ý sang thiết bị đúng lúc người kia đang tìm kiếm sự kết nối.

Cảm giác bị bỏ qua dẫn đến phản ứng tiêu cực

Người còn lại phàn nàn, rút lui, cáu gắt hoặc cố giành lại sự chú ý.

Phản ứng tiêu cực khiến việc dùng thiết bị tăng thêm

Người sử dụng thiết bị có thể cảm thấy bị kiểm soát hoặc tìm đến màn hình để tránh căng thẳng.

Khi vòng lặp này lặp lại, công nghệ không nhất thiết là nguyên nhân ban đầu của vấn đề, nhưng nó có thể trở thành cơ chế duy trì và khuếch đại khoảng cách giữa các thành viên.

Thời lượng màn hình không phải ngưỡng duy nhất để đánh giá chất lượng quan hệ

Một hiểu lầm phổ biến là cần tìm một con số cụ thể: dùng điện thoại quá bao nhiêu giờ mỗi ngày thì quan hệ gia đình bắt đầu xấu đi.

Đối với chất lượng quan hệ, không có một ngưỡng thời gian duy nhất áp dụng cho mọi người. Lý do là cùng một lượng thời gian có thể có chức năng hoàn toàn khác nhau.

Bốn yếu tố thường có giá trị đánh giá cao hơn tổng số giờ sử dụng.

Thứ nhất là thời điểm. Mười phút lướt điện thoại khi mọi người đang nghỉ riêng khác với mười phút lướt điện thoại trong cuộc trò chuyện về một vấn đề nhạy cảm.

Thứ hai là mục đích. Công nghệ dùng để làm việc, phối hợp việc nhà, liên lạc với người thân hoặc cùng tham gia một hoạt động có ý nghĩa khác với việc sử dụng mang tính tự động và liên tục.

Thứ ba là khả năng dừng lại. Một người vẫn kiểm soát tốt việc sử dụng khi họ có thể đặt thiết bị xuống khi tình huống gia đình cần sự chú ý. Rủi ro tăng khi người đó biết nên dừng nhưng liên tục không làm được.

Thứ tư là hậu quả. Nếu việc dùng thiết bị không làm giảm tương tác, không gây xung đột và không ảnh hưởng đến giấc ngủ hay trách nhiệm gia đình, thời lượng cao chưa đủ để chứng minh quan hệ suy giảm. Ngược lại, thời lượng tương đối thấp vẫn có thể gây ảnh hưởng nếu nó liên tục xuất hiện đúng vào những thời điểm có giá trị quan hệ cao.

Vì thế, đánh giá dựa trên chức năng và hậu quả thường chính xác hơn việc chỉ đếm giờ màn hình.

Có thể nhận biết ngưỡng cần điều chỉnh bằng một chuỗi câu hỏi thực tế

Gia đình không cần đợi đến khi xuất hiện xung đột nghiêm trọng mới xem xét lại cách sử dụng công nghệ. Một cách đánh giá hữu ích là kiểm tra liệu một mẫu hành vi số đã bắt đầu tạo chi phí quan hệ hay chưa.

Có thể xem mức sử dụng là đáng điều chỉnh khi nhiều câu hỏi dưới đây liên tục có câu trả lời “có”:

·         Thiết bị thường xuyên làm gián đoạn các cuộc trò chuyện quan trọng

·         Thành viên khác phải gọi hoặc nhắc nhiều lần mới nhận được sự chú ý

·         Thời gian chung giảm vì mỗi người ưu tiên màn hình riêng

·         Có những phàn nàn lặp lại về việc dùng điện thoại hoặc thiết bị

·         Một người thường xuyên cảm thấy mình đứng sau điện thoại, mạng xã hội, trò chơi hoặc công việc trực tuyến

·         Việc sử dụng thiết bị tiếp tục dù người dùng đã nhận ra nó đang gây xung đột

·         Các khoảng thời gian có giá trị cao như bữa ăn, trước giờ ngủ hoặc lúc trò chuyện riêng liên tục bị xâm nhập

Không cần tất cả dấu hiệu cùng xuất hiện. Điều cần quan sát là mẫu lặp lại và hậu quả. Một sự cố đơn lẻ ít có ý nghĩa hơn một kiểu tương tác kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng.

Cũng cần giữ một giới hạn quan trọng: công nghệ đôi khi chỉ là biểu hiện của vấn đề khác. Áp lực công việc, xung đột vợ chồng, trầm cảm, kiệt sức, thiếu ngủ hoặc nhu cầu tránh né có thể khiến một người tìm đến thiết bị nhiều hơn. Trong trường hợp đó, chỉ đặt quy tắc về điện thoại có thể làm giảm một triệu chứng mà chưa xử lý nguyên nhân quan hệ phía sau.

Mục tiêu hợp lý vì thế không phải tạo ra một gia đình “không màn hình”, mà là bảo vệ những thời điểm mà chất lượng của sự hiện diện có giá trị cao nhất. Khi các thành viên có thể chủ động đặt thiết bị xuống, phản hồi nhau khi cần và duy trì những khoảng tương tác không bị cạnh tranh bởi màn hình, công nghệ vẫn có thể tồn tại mà không nhất thiết làm suy yếu sự gắn kết.

Công nghệ bắt đầu làm giảm chất lượng quan hệ gia đình khi nó tạo ra chi phí quan hệ lặp lại: làm gián đoạn sự chú ý, thay thế tương tác có ý nghĩa, giảm khả năng đáp ứng cảm xúc hoặc tạo xung đột mà các thành viên không tự điều chỉnh được. Vì vậy, không nên tìm một con số giờ màn hình duy nhất làm ranh giới. Ranh giới đáng tin cậy hơn là thời điểm việc sử dụng thiết bị bắt đầu làm thay đổi cách các thành viên lắng nghe, phản hồi, dành thời gian và cảm nhận về mức độ ưu tiên dành cho nhau. Khi những thay đổi đó trở thành một mẫu ổn định thay vì sự cố nhất thời, công nghệ đã không còn chỉ là công cụ sử dụng trong gia đình mà đã trở thành yếu tố làm suy giảm sự gắn kết.