Môi trường số ảnh hưởng sự hài lòng gia đình thế nào?

Môi trường số tác động đồng thời lên cả hai phía của quá trình đánh giá đó. Một mặt, mạng xã hội liên tục cung cấp hình ảnh về cuộc sống của những gia đình khác, từ đó có thể làm thay đổi chuẩn so sánh và kỳ vọng. Mặt khác, điện thoại, nền tảng nhắn tin và mạng xã hội trực tiếp thay đổi cách các thành viên dành sự chú ý, trò chuyện và duy trì kết nối với nhau.

Vì vậy, vấn đề không đơn giản là “dùng công nghệ nhiều thì gia đình kém hạnh phúc”. Điều quan trọng hơn là công nghệ đang được dùng để làm gì, nó chen vào thời điểm nào và trải nghiệm số được con người diễn giải như thế nào.

Môi trường số có thể thay đổi chuẩn dùng để đánh giá gia đình

Sự hài lòng mang tính tương đối. Một người có thể cảm thấy cuộc sống gia đình ổn định và đủ đầy cho đến khi họ liên tục tiếp xúc với những hình ảnh khiến chuẩn “đủ tốt” của mình thay đổi.

Mạng xã hội đặc biệt thuận lợi cho quá trình này vì những gì được nhìn thấy thường đã qua lựa chọn. Người dùng dễ đăng chuyến du lịch đẹp, ngày kỷ niệm, bữa ăn vui vẻ, thành tích của con hoặc những biểu hiện yêu thương hơn là các xung đột, mệt mỏi và công việc gia đình lặp lại hàng ngày.

Khi đặt đời sống hậu trường của chính mình cạnh phần nổi đã được chọn lọc của người khác, phép so sánh trở nên không cân xứng.

Nghiên cứu về so sánh xã hội trên các nền tảng mạng xã hội cho thấy việc sử dụng thụ động có thể làm tăng cơ hội so sánh, còn các so sánh hướng lên — với những người được nhìn nhận là đang có cuộc sống tốt hơn — thường liên quan đến mức độ hạnh phúc chủ quan thấp hơn.

Trong bối cảnh quan hệ tình cảm, hiện tượng này còn có thể tác động trực tiếp đến cách một người nhìn nhận chính mối quan hệ của mình. Các nghiên cứu về so sánh quan hệ trên mạng xã hội ghi nhận xu hướng so sánh cao hơn đi cùng mức thân mật, cam kết và hài lòng với quan hệ thấp hơn.

Cơ chế quan trọng nằm ở sự dịch chuyển điểm chuẩn. Một người không nhất thiết trở nên kém hài lòng vì gia đình thực sự xấu đi; họ có thể kém hài lòng vì tiêu chuẩn dùng để đánh giá gia đình đã tăng lên.

Điều này giải thích vì sao cùng một hoàn cảnh khách quan nhưng cảm nhận có thể thay đổi sau thời gian dài tiếp xúc với các hình mẫu lý tưởng trên môi trường số.

So sánh số dễ biến khác biệt bình thường thành cảm giác thiếu hụt

Không phải mọi so sánh đều gây bất lợi. Nhìn thấy một gia đình giao tiếp tốt hoặc phân chia trách nhiệm hợp lý đôi khi cung cấp ý tưởng hữu ích để cải thiện đời sống của chính mình.

Vấn đề xuất hiện khi so sánh chuyển từ học hỏi sang đánh giá giá trị của gia đình mình.

Ví dụ, khi thường xuyên nhìn thấy:

·         Các cặp đôi liên tục thể hiện sự lãng mạn

·         Gia đình thường xuyên du lịch hoặc tổ chức hoạt động đặc biệt

·         Cha mẹ dường như luôn kiên nhẫn và dành nhiều thời gian cho con

·         Trẻ em liên tục đạt thành tích nổi bật

·         Nhà cửa, tài chính và phong cách sống được trình bày ở trạng thái lý tưởng

những yếu tố vốn là điểm nổi bật của một số thời điểm có thể dần được nhận thức như chuẩn bình thường.

Từ đó hình thành một chuỗi tâm lý:

Tiếp xúc với hình mẫu nổi bật → so sánh → tăng kỳ vọng → nhận thấy khoảng cách → đánh giá gia đình hiện tại thấp hơn.

Khoảng cách này càng lớn khi người dùng quên rằng dữ liệu dùng cho phép so sánh không đối xứng: họ biết đầy đủ các mâu thuẫn, áp lực và ngày bình thường của gia đình mình nhưng chỉ nhìn thấy những gì người khác lựa chọn công khai.

Vì thế, môi trường số có khả năng tác động đến sự hài lòng ngay cả khi không làm thay đổi trực tiếp quan hệ giữa các thành viên.

Đây cũng là lý do không nên đồng nhất cảm giác “gia đình mình chưa đủ tốt” với bằng chứng rằng gia đình thực sự đang có vấn đề. Hai đánh giá này có thể trùng nhau, nhưng cũng có thể khác nhau đáng kể.

Chất lượng tương tác thay đổi khi màn hình cạnh tranh với sự chú ý

Nếu so sánh tác động đến cách con người đánh giá gia đình, sự gián đoạn công nghệ lại tác động đến trải nghiệm trực tiếp bên trong gia đình.

Trong nghiên cứu về quan hệ, hiện tượng thiết bị kỹ thuật số làm gián đoạn tương tác giữa người với người thường được gọi là technoference. Khi một người chuyển sự chú ý từ người đang ở cạnh sang điện thoại — chẳng hạn kiểm tra thông báo giữa cuộc trò chuyện hoặc lướt mạng trong bữa ăn — người còn lại có thể nhận được tín hiệu rằng tương tác hiện tại không được ưu tiên.

Ở quan hệ vợ chồng hoặc bạn đời, hành vi bỏ qua đối phương để chú ý đến điện thoại thường được gọi là partner phubbing. Nghiên cứu và các tổng hợp gần đây nhìn chung ghi nhận partner phubbing có quan hệ nghịch với sự hài lòng trong mối quan hệ, đồng thời liên quan đến các vấn đề về cảm giác an toàn và chất lượng tương tác.

Nghiên cứu về technoference trong gia đình cũng ghi nhận mức gián đoạn công nghệ cao hơn đi cùng mức hài lòng quan hệ và chất lượng đồng nuôi dạy con thấp hơn, cũng như nhiều xung đột xoay quanh việc sử dụng công nghệ hơn.

Tác động không nhất thiết đến từ số phút sử dụng điện thoại đơn thuần. Thời điểm sử dụng có thể quan trọng hơn.

Mười phút kiểm tra điện thoại khi mọi người đang làm việc riêng khác với mười phút liên tục nhìn màn hình trong một cuộc trò chuyện quan trọng. Trong trường hợp thứ hai, công nghệ cạnh tranh trực tiếp với một nguồn lực rất quan trọng của quan hệ gia đình: sự chú ý.

Nếu tình trạng này lặp lại, một vòng phản hồi có thể xuất hiện:

Gián đoạn → cảm giác bị bỏ qua → giảm chất lượng trò chuyện → tăng khó chịu hoặc xung đột → giảm cảm giác gần gũi → giảm hài lòng.

Ở quan hệ cha mẹ – con cái, technoference cũng được nghiên cứu như một dạng gián đoạn khả năng phản hồi của cha mẹ. Các nghiên cứu đã tìm thấy mối liên hệ giữa sự gián đoạn này với những kết quả bất lợi trong tương tác cha mẹ – trẻ và một số vấn đề hành vi của trẻ, mặc dù phần lớn bằng chứng dạng quan sát không cho phép kết luận mọi trường hợp đều có quan hệ nhân quả một chiều.

Tương tác số cũng có thể làm gia đình hài lòng hơn

Ảnh hưởng của môi trường số không chỉ mang chiều hướng tiêu cực.

Cùng một chiếc điện thoại có thể làm gián đoạn bữa tối, nhưng cũng có thể giúp cha mẹ nói chuyện thường xuyên với con sống xa nhà, giúp vợ chồng phối hợp công việc trong ngày hoặc giúp các thành viên chia sẻ hình ảnh và những sự kiện nhỏ mà họ khó trải nghiệm cùng nhau trực tiếp.

Điểm khác biệt nằm ở chức năng mà công nghệ đảm nhiệm trong mối quan hệ.

Khi môi trường số được sử dụng để:

·         Duy trì liên lạc khi các thành viên ở xa nhau

·         Chia sẻ thông tin cần thiết cho đời sống gia đình

·         Thể hiện sự quan tâm và hỗ trợ

·         Phối hợp lịch trình và trách nhiệm

·         Chia sẻ trải nghiệm, hình ảnh hoặc hoạt động chung

·         Tiếp cận mạng lưới hỗ trợ bên ngoài gia đình

công nghệ có thể bổ sung cho quan hệ trực tiếp thay vì thay thế nó.

Một số nghiên cứu về cách gia đình sử dụng mạng xã hội cho thấy việc dùng các nền tảng để kết nối và tìm kiếm thông tin có thể liên quan đến nguồn lực hỗ trợ xã hội của gia đình; nghiên cứu khác cũng ghi nhận công nghệ truyền thông có thể hỗ trợ việc chia sẻ đời sống và duy trì kết nối giữa các thành viên sống cách xa nhau.

Điều này tạo ra một cơ chế theo hướng ngược lại:

Công nghệ hỗ trợ liên lạc → tăng khả năng tiếp cận nhau → tăng trao đổi và hỗ trợ → duy trì cảm giác thuộc về → củng cố trải nghiệm gia đình.

Do đó, câu hỏi quan trọng không phải chỉ là “gia đình sử dụng bao nhiêu công nghệ”, mà còn là công nghệ đang thay thế tương tác có giá trị hay đang tạo thêm tương tác có giá trị.

Ảnh hưởng phụ thuộc vào cách sử dụng hơn là sự hiện diện của công nghệ

Hai gia đình có thể dành lượng thời gian tương tự cho thiết bị số nhưng trải nghiệm hoàn toàn khác nhau.

Trong gia đình thứ nhất, các thành viên sử dụng điện thoại chủ yếu vào thời gian riêng, dùng nhóm chat để phối hợp công việc và chủ động cất thiết bị khi trò chuyện trực tiếp.

Trong gia đình thứ hai, thông báo thường xuyên chen vào bữa ăn, mỗi người liên tục theo dõi mạng xã hội và các nội dung trực tuyến trở thành nguồn so sánh hoặc tranh cãi.

“Thời gian màn hình” của hai gia đình có thể gần nhau nhưng ý nghĩa quan hệ rất khác.

Đây là một giới hạn quan trọng khi diễn giải nghiên cứu về công nghệ và hạnh phúc. Không nên suy từ một mối liên hệ thống kê thành kết luận rằng bản thân thiết bị số tự động làm giảm sự hài lòng gia đình. Mối quan hệ còn phụ thuộc vào loại hoạt động, động cơ sử dụng, người đang tương tác, thời điểm sử dụng và chất lượng quan hệ vốn có.

Chiều tác động cũng có thể đi theo hai hướng.

Công nghệ có thể làm giảm chất lượng tương tác, nhưng một người đang không hài lòng với quan hệ gia đình cũng có thể tìm đến mạng xã hội hoặc điện thoại nhiều hơn. Tương tự, gia đình gắn kết có thể sử dụng công nghệ theo cách hỗ trợ quan hệ tốt hơn ngay từ đầu.

Vì vậy, bằng chứng quan sát nên được hiểu chủ yếu như bằng chứng về mối liên hệ và cơ chế có khả năng xảy ra, chứ không phải bằng chứng rằng mọi lần sử dụng mạng xã hội đều trực tiếp gây ra bất mãn gia đình.

Có thể bảo vệ sự hài lòng gia đình bằng cách quản lý so sánh và tương tác

Từ hai cơ chế chính — so sánh và tương tác — có thể rút ra hai nhóm điều chỉnh thực tế.

Với so sánh, mục tiêu không nhất thiết là ngừng sử dụng mạng xã hội mà là nhận biết chất lượng của dữ liệu đang được dùng để đánh giá cuộc sống của mình. Khi cảm giác bất mãn xuất hiện sau khi xem nội dung của người khác, có thể tự hỏi: “Điều mình đang nhìn thấy là toàn bộ đời sống của họ hay chỉ là phần họ chọn để công khai?”

Câu hỏi này giúp tách thực trạng của gia đình khỏi điểm chuẩn do môi trường số tạo ra.

Với tương tác, cần chú ý đến những thời điểm mà sự hiện diện có giá trị quan hệ cao. Một quy tắc chung áp dụng cho mọi phút trong ngày thường khó duy trì hơn việc xác định rõ những khoảng thời gian cần ưu tiên con người trước thiết bị, chẳng hạn bữa ăn, cuộc trò chuyện riêng, thời gian chơi với con hoặc lúc một thành viên đang chia sẻ vấn đề quan trọng.

Gia đình cũng có thể đánh giá việc sử dụng công nghệ bằng một câu hỏi đơn giản:

Sau hoạt động số này, các thành viên cảm thấy gần nhau hơn, không thay đổi hay xa nhau hơn?

Nếu công nghệ giúp duy trì liên lạc, phối hợp hoặc chia sẻ trải nghiệm, nó đang đóng vai trò hỗ trợ. Nếu nó thường xuyên tạo so sánh, chia cắt sự chú ý hoặc làm người đối diện cảm thấy bị bỏ qua, cách sử dụng đó đang cạnh tranh với những yếu tố tạo nên sự hài lòng.

Môi trường số ảnh hưởng đến sự hài lòng gia đình không chỉ bằng lượng thời gian con người nhìn vào màn hình. Nó còn tác động đến chuẩn mà chúng ta dùng để đánh giá gia đình và chất lượng của những tương tác diễn ra bên trong gia đình.

Qua so sánh xã hội, những hình ảnh được chọn lọc trên mạng có thể nâng chuẩn kỳ vọng và khiến đời sống bình thường dễ bị nhìn thành thiếu hụt. Qua sự cạnh tranh chú ý, điện thoại có thể làm giảm cảm giác được lắng nghe và hiện diện cùng nhau. Nhưng khi phục vụ giao tiếp, hỗ trợ và duy trì kết nối, chính các công cụ số cũng có thể củng cố quan hệ.

Vì thế, công nghệ không phải biến số duy nhất quyết định gia đình có hài lòng hay không. Giá trị của nó phụ thuộc nhiều hơn vào việc nó đang bổ sung cho sự gắn kết hay thay thế sự gắn kết, tạo kết nối hay tạo so sánh, và xuất hiện đúng lúc hay chen vào những thời điểm cần sự hiện diện của nhau.