Công nghệ ảnh hưởng sự hiện diện cảm xúc trong gia đình thế nào?

Vì vậy, tác động đáng chú ý của công nghệ nằm ít hơn ở bản thân thiết bị và nhiều hơn ở sự gián đoạn mà thiết bị tạo ra trong một tương tác đang diễn ra. Nghiên cứu gọi hiện tượng công nghệ chen ngang những khoảnh khắc tương tác trực tiếp này là technoference. Các thí nghiệm và nghiên cứu quan sát cho thấy khi sự chú ý của cha mẹ bị chuyển sang một nhiệm vụ khác, chất lượng phản hồi với trẻ có thể giảm; tuy nhiên, một số kết quả cũng cho thấy gián đoạn ngắn có thể được phục hồi nhanh và tác động không nhất thiết đặc thù cho điện thoại nếu một hoạt động không số cũng hấp thụ sự chú ý tương tự.

Sự hiện diện cảm xúc phụ thuộc vào chất lượng chú ý hơn thời gian ở cạnh nhau

Trong đời sống gia đình, cảm giác được kết nối thường hình thành qua những trao đổi rất nhỏ: một đứa trẻ gọi cha mẹ nhìn thứ mình vừa làm, một người kể chuyện và chờ phản ứng từ bạn đời, hoặc một nét mặt bất thường khiến người kia hỏi “có chuyện gì vậy?”. Những tín hiệu này chỉ phát triển thành tương tác cảm xúc khi người nhận chú ý đủ để nhận ra và đáp lại.

Điện thoại có thể làm đứt chu trình đó bằng cách cạnh tranh trực tiếp với tín hiệu xã hội. Trong một nghiên cứu quan sát tự nhiên trên 53 cặp cha mẹ–trẻ nhỏ, các nhà nghiên cứu ghi nhận 1.038 khoảng quan sát 10 giây, trong đó có 641 lần trẻ tìm kiếm sự chú ý. Khi cha mẹ đang sử dụng điện thoại, khả năng họ đáp lại tín hiệu của trẻ thấp hơn khoảng năm lần so với lúc không sử dụng. Phản hồi khi đó cũng có xu hướng chậm hơn, yếu hơn và biểu lộ ít cảm xúc hơn.

Điểm đáng chú ý là nghiên cứu này không cho thấy mọi lần nhìn điện thoại đều có tác động giống nhau. Việc bị cuốn sâu vào điện thoại liên quan rõ hơn đến giảm khả năng phản hồi, trong khi những lần liếc nhanh không tạo ra cùng một mô hình. Điều này gợi ý rằng biến số quan trọng không đơn giản là “có màn hình hay không”, mà là màn hình đang chiếm bao nhiêu tài nguyên chú ý đúng lúc một thành viên khác cần được đáp lại.

Chú ý bị phân mảnh làm gián đoạn nhịp trao đổi cảm xúc như thế nào?

Một cuộc tương tác gần gũi thường vận hành theo chuỗi liên tục: một người phát tín hiệu, người kia nhận biết, diễn giải, phản hồi, rồi phản hồi đó trở thành tín hiệu tiếp theo. Khi điện thoại chen vào giữa chuỗi này, vấn đề không chỉ là mất vài giây. Người sử dụng phải chuyển trọng tâm nhận thức từ người trước mặt sang một nguồn thông tin khác rồi quay trở lại, trong khi ngữ cảnh cảm xúc vẫn tiếp tục thay đổi.

Thí nghiệm với các bà mẹ và trẻ 20–22 tháng tuổi minh họa cơ chế này. Trong nghiên cứu, tương tác chơi tự do bị gián đoạn hai phút bởi một nhiệm vụ thực hiện trên smartphone hoặc trên giấy; một nhóm khác không bị gián đoạn. Mức độ đáp ứng của người mẹ và hành vi hỗ trợ tương tác giảm trong giai đoạn bị gián đoạn, còn trẻ tăng các hành vi nhằm thu hút sự chú ý. Sau khi nhiệm vụ kết thúc, chất lượng tương tác phục hồi nhanh về gần mức trước đó.

Phát hiện này cho thấy trẻ không chỉ thụ động chịu sự thiếu chú ý. Chúng có thể cố gắng sửa chữa sự đứt gãy tương tác bằng cách gọi, nhìn, tiếp cận hoặc tăng tín hiệu hướng tới cha mẹ. Nếu người lớn quay lại tương tác, vòng kết nối có thể được khôi phục. Nếu sự gián đoạn tiếp tục lặp lại hoặc người lớn vẫn bị hấp thụ, nhiều lần tìm kiếm phản hồi có thể không nhận được sự đáp ứng tương ứng.

Vì thế, xét về mặt cơ chế, một khoảnh khắc mất tập trung đơn lẻ khác với một môi trường mà chú ý liên tục bị cắt thành những đoạn ngắn. Chính tần suất, độ dài, mức độ hấp thụ và thời điểm của sự gián đoạn quyết định nó có làm suy yếu một khoảnh khắc kết nối cụ thể hay không.

Công nghệ ảnh hưởng mạnh hơn khi nó xuất hiện đúng lúc người kia cần phản hồi

Không phải mọi thời điểm trong gia đình đều có cùng “trọng lượng cảm xúc”. Kiểm tra điện thoại khi mọi người đang làm việc riêng khác về ý nghĩa với kiểm tra điện thoại giữa lúc trẻ đang kể một chuyện quan trọng, bạn đời đang chia sẻ khó khăn hoặc gia đình đang xử lý xung đột.

Điều này giải thích vì sao chỉ đo tổng thời gian sử dụng màn hình thường không đủ để hiểu sự hiện diện cảm xúc. Hai người có thể dùng điện thoại cùng số giờ mỗi ngày nhưng tạo ra hai môi trường quan hệ rất khác nhau. Một người sử dụng chủ yếu khi không có tương tác cần duy trì; người còn lại thường xuyên chuyển sang điện thoại giữa cuộc trò chuyện. Lượng sử dụng có thể tương tự nhưng mức technoference thì không.

Dữ liệu nghiên cứu cũng ủng hộ sự phân biệt này. Một nghiên cứu về sử dụng smartphone và việc nuôi dạy con cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa lượng sử dụng và chất lượng parenting tương đối yếu và không nhất quán; yếu tố đáng chú ý hơn là công nghệ có thay thế hoặc chen vào thời gian gia đình hay không. Ở mức độ công nghệ ít chiếm chỗ của tương tác gia đình, sử dụng smartphone nhiều hơn thậm chí không nhất thiết đi cùng chất lượng parenting thấp hơn.

Do đó, câu hỏi hữu ích không phải chỉ là “mỗi ngày chúng ta dùng điện thoại bao lâu?”, mà còn là “điện thoại thường lấy mất sự chú ý vào những khoảnh khắc nào?”. Một thông báo xuất hiện đúng lúc người khác đang cần được công nhận có thể mang ý nghĩa quan hệ lớn hơn nhiều phút sử dụng thiết bị trong một khoảng thời gian riêng.

Sự gián đoạn không phải vấn đề riêng của điện thoại

Một hiểu lầm phổ biến là smartphone có một tác động gần như tự động khiến con người mất khả năng kết nối cảm xúc. Bằng chứng phức tạp hơn thế.

Trong thí nghiệm với trẻ 20–22 tháng tuổi, cả nhiệm vụ trên điện thoại và nhiệm vụ bằng giấy bút đều làm giảm mức phản hồi của người mẹ trong thời gian bị gián đoạn. Khi hai nhiệm vụ được kiểm soát để đòi hỏi mức tập trung tương tự, các nhà nghiên cứu không tìm thấy khác biệt rõ ràng về một số chỉ số tương tác giữa điều kiện smartphone và giấy bút. Điều đó cho thấy bản thân việc sự chú ý bị rút khỏi tương tác là một cơ chế quan trọng, chứ không phải mọi ảnh hưởng đều đến từ đặc tính kỹ thuật của smartphone.

Nghiên cứu quan sát cũng cho thấy việc bị hấp thụ mạnh vào những hoạt động khác không hướng tới trẻ có thể làm giảm khả năng đáp ứng. Điểm khác biệt thực tế của smartphone là nó có khả năng đi theo người dùng gần như mọi nơi, tập trung nhiều chức năng trên một thiết bị và tạo rất nhiều cơ hội để chuyển hướng chú ý.

Điều này cũng đặt ra một giới hạn quan trọng khi diễn giải bằng chứng: không nên biến mối liên hệ giữa điện thoại và sự mất kết nối thành kết luận rằng “điện thoại luôn phá hỏng quan hệ”. Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2025 thậm chí không tìm thấy khác biệt đáng kể về chất lượng tương tác mẹ–con giữa điều kiện sử dụng smartphone và điều kiện kiểm soát trong thiết kế của nghiên cứu đó. Kết quả như vậy nhắc rằng tác động phụ thuộc vào cách sử dụng, bối cảnh, mức hấp thụ và phương pháp đo lường.

Khi chú ý liên tục bị rút đi, người thân có thể cảm nhận sự vắng mặt dù vẫn ở rất gần

Ở cấp độ quan hệ, sự hiện diện cảm xúc còn phụ thuộc vào thông điệp mà hành vi chú ý truyền tải. Khi một thành viên nói chuyện nhưng người kia thường xuyên nhìn xuống điện thoại, trải nghiệm chủ quan có thể không chỉ là “họ đang bận”, mà còn là “điều mình nói chưa đủ quan trọng để giữ sự chú ý của họ”.

Trong quan hệ vợ chồng hoặc bạn đời, các nghiên cứu về technoference đã tìm thấy mối liên hệ giữa mức độ công nghệ chen vào tương tác cao hơn với xung đột liên quan đến sử dụng công nghệ, mức hài lòng về mối quan hệ thấp hơn và đánh giá kém tích cực hơn về việc cùng phối hợp nuôi dạy con. Đây chủ yếu là những quan hệ thống kê, nên chúng không chứng minh rằng công nghệ đơn phương gây ra mọi vấn đề quan hệ; xung đột sẵn có cũng có thể ảnh hưởng đến cách thiết bị được sử dụng.

Ở tương tác cha mẹ–con nhỏ, bằng chứng thực nghiệm giúp nhìn rõ hơn quá trình tức thời. Khi người lớn ngừng phản hồi để tập trung vào thiết bị, trẻ có thể tăng cảm xúc tiêu cực, giảm biểu hiện tích cực hoặc tăng các hành vi nhằm lấy lại sự chú ý, tùy thiết kế nghiên cứu và độ tuổi. Các thí nghiệm kiểu “still-face” có điều chỉnh bằng điện thoại cho thấy trẻ sơ sinh có khả năng nhận ra sự thay đổi đột ngột trong mức độ đáp ứng của người chăm sóc.

Vì vậy, “vắng mặt về cảm xúc” không nhất thiết đòi hỏi một người phải bỏ đi. Nó có thể xuất hiện trong một chuỗi ngắn hơn: người kia phát tín hiệu → thiết bị nhận ưu tiên → phản hồi bị trì hoãn hoặc giảm chất lượng → người phát tín hiệu phải cố gắng nhiều hơn hoặc ngừng tìm kiếm sự kết nối.

Bảo vệ sự hiện diện cảm xúc hiệu quả hơn khi quản lý điểm gián đoạn thay vì cấm công nghệ

Nếu vấn đề cốt lõi là cạnh tranh chú ý, giải pháp hợp lý không nhất thiết phải biến gia đình thành một không gian không có thiết bị. Cách tiếp cận phù hợp hơn là xác định những thời điểm mà sự đáp ứng giữa người với người có giá trị cao và giảm khả năng công nghệ chen ngang vào chính những thời điểm đó.

Trước hết, có thể bảo vệ một số khoảng tương tác liên tục như bữa ăn, thời gian chơi với trẻ, cuộc trò chuyện riêng hoặc những phút đầu khi một thành viên trở về nhà. Giá trị của nguyên tắc này nằm ở việc tạo ra những đoạn thời gian đủ dài để tín hiệu và phản hồi cảm xúc diễn ra liền mạch, chứ không phải ở mục tiêu đạt một con số “screen time lý tưởng” chung cho mọi gia đình. Những nghiên cứu cho thấy phản hồi giảm trong thời gian bị gián đoạn nhưng có thể phục hồi khi tương tác được nối lại ủng hộ cách tập trung vào cấu trúc của sự gián đoạn.

Thứ hai, mức độ hấp thụ quan trọng hơn một lần liếc màn hình đơn lẻ. Vì vậy, có thể giảm thông báo không cần thiết, tránh bắt đầu những hoạt động trên điện thoại dễ kéo dài khi đang trò chuyện và chủ động nói rõ khi buộc phải xử lý một việc: “Bố cần trả lời tin này trong hai phút, xong bố nghe con kể tiếp”. Trong nghiên cứu quan sát, việc chỉ liếc điện thoại không liên quan đến mức giảm phản hồi giống như khi người lớn hoàn toàn bị cuốn vào thiết bị.

Cuối cùng, sự quay lại cũng quan trọng. Một gia đình không thể loại bỏ mọi cuộc gọi công việc, tin nhắn khẩn cấp hay gián đoạn. Nhưng sau khi chú ý bị chuyển đi, thành viên có thể tái lập kết nối bằng cách quay lại chủ đề, nhìn người kia và tiếp tục phản hồi. Trong thí nghiệm của Konrad và cộng sự, chất lượng tương tác mẹ–con phục hồi nhanh sau một gián đoạn ngắn trong bối cảnh quan hệ vốn tích cực, cho thấy đứt quãng không đồng nghĩa với mất kết nối vĩnh viễn.

Công nghệ ảnh hưởng đến sự hiện diện cảm xúc trong gia đình chủ yếu khi nó cạnh tranh với sự chú ý cần thiết cho một tương tác đang diễn ra. Khi người thân phát tín hiệu nhưng sự chú ý liên tục được chuyển sang màn hình, khả năng nhận biết, đáp lại và duy trì nhịp trao đổi cảm xúc có thể giảm; nếu điều đó diễn ra thường xuyên, trải nghiệm “ở cạnh nhau nhưng không thực sự có nhau” dễ hình thành.

Tuy nhiên, bằng chứng không ủng hộ cách hiểu rằng mọi lần sử dụng điện thoại đều gây tổn hại như nhau. Gián đoạn ngắn có thể được sửa chữa, những hoạt động không số cũng có thể phân tán chú ý, và ảnh hưởng thay đổi theo mức hấp thụ, thời điểm, bối cảnh và chất lượng quan hệ vốn có. Vì vậy, điều đáng quản lý nhất không phải sự tồn tại của công nghệ trong gia đình, mà là khi nào công nghệ được phép lấy sự chú ý khỏi một người đang cần được nhìn thấy, lắng nghe và đáp lại.