Công nghệ làm thay đổi ranh giới thời gian gia đình thế nào?

Vì vậy, thay đổi quan trọng không nằm ở việc công nghệ “lấy đi” hay “tạo thêm” thời gian một cách tuyệt đối. Công nghệ làm thời gian trở nên dễ chuyển đổi, dễ phân mảnh và dễ chồng lấn giữa nhiều vai trò. Điều quyết định chất lượng thời gian gia đình là công nghệ đang hỗ trợ sự kết nối hay liên tục kéo sự chú ý của mỗi người sang một không gian khác.

Công nghệ biến ranh giới thời gian từ cố định thành linh hoạt

Trước khi điện thoại thông minh và kết nối thường trực phổ biến, nhiều hoạt động có ranh giới tương đối rõ: rời nơi làm việc thường đồng nghĩa với kết thúc phần lớn tương tác công việc; về nhà tạo ra một sự chuyển đổi hữu hình sang đời sống gia đình; còn thời gian riêng thường gắn với một hoạt động hoặc không gian riêng.

Công nghệ số làm suy yếu những dấu mốc đó. Email, ứng dụng nhắn tin, nền tảng làm việc, mạng xã hội và dịch vụ giải trí đều có thể xuất hiện trên cùng một thiết bị. Chỉ vài giây chuyển ứng dụng đã đủ để một người đi từ trò chuyện với gia đình sang xử lý công việc, từ công việc sang giải trí cá nhân rồi quay lại cuộc trò chuyện.

Cơ chế quan trọng ở đây là khả năng tiếp cận liên tục. Khi một hoạt động có thể được bắt đầu gần như ở bất kỳ đâu và bất kỳ lúc nào, giới hạn “đây là lúc dành cho việc gì” không còn được môi trường tự động thiết lập. Cá nhân và gia đình phải chủ động tạo ra giới hạn đó.

Sự linh hoạt này không mặc nhiên tiêu cực. Người đi công tác có thể gọi cho con trước giờ ngủ; các thành viên sống xa nhau vẫn tham gia cuộc trò chuyện gia đình; cha mẹ có thể giải quyết nhanh một việc cần thiết mà không phải ở lại văn phòng. Nhưng cùng một khả năng kết nối cũng cho phép những yêu cầu bên ngoài đi vào bữa ăn, buổi tối hoặc cuối tuần.

Do đó, công nghệ không đơn giản xóa ranh giới. Nó chuyển trách nhiệm duy trì ranh giới từ không gian vật lý sang hành vi và quy ước của con người.

Ở cùng nhau không còn đồng nghĩa với dành thời gian cho nhau

Một thay đổi sâu hơn xuất hiện khi thời gian gia đình về mặt vật lý và thời gian gia đình về mặt chú ý tách khỏi nhau.

Một gia đình có thể cùng ngồi trong phòng khách nhưng mỗi thành viên theo đuổi một dòng nội dung riêng trên điện thoại. Về thời lượng, họ đang ở cạnh nhau. Về trải nghiệm, một phần đáng kể sự chú ý lại nằm ngoài tương tác gia đình.

Nghiên cứu sử dụng khái niệm technoference để mô tả những gián đoạn trong tương tác hoặc thời gian ở bên nhau do thiết bị công nghệ gây ra. Các nghiên cứu về quan hệ cha mẹ – con cái ghi nhận mối liên hệ giữa những gián đoạn như vậy với chất lượng tương tác và một số kết quả hành vi của trẻ, dù mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc hoàn cảnh và không phải mọi việc sử dụng thiết bị đều có tác động giống nhau.

Dữ liệu khảo sát cũng cho thấy đây không chỉ là một hiện tượng lý thuyết. Năm 2020, 68% phụ huynh Hoa Kỳ được Pew Research Center khảo sát cho biết họ ít nhất đôi khi bị điện thoại làm phân tâm khi đang dành thời gian với con. Trong khảo sát năm 2024, 46% thanh thiếu niên cho biết cha hoặc mẹ ít nhất đôi khi bị điện thoại làm phân tâm khi các em cố gắng nói chuyện với họ.

Điều này cho thấy một ranh giới mới cần được xem xét: không chỉ là “tôi đang ở đâu?” mà còn là “sự chú ý của tôi đang ở đâu?”

Một lần kiểm tra tin nhắn ngắn không nhất thiết phá hỏng thời gian gia đình. Vấn đề trở nên đáng kể hơn khi sự gián đoạn xảy ra thường xuyên, xuất hiện trong những tương tác cần phản hồi hoặc khiến thành viên khác liên tục phải cạnh tranh với thiết bị để có được sự chú ý.

Thời gian cá nhân có thể len vào thời gian gia đình theo từng khoảng rất nhỏ

Công nghệ cũng làm thay đổi bản chất của thời gian cá nhân.

Trước đây, muốn đọc sách, xem chương trình yêu thích hoặc gặp bạn bè, một người thường phải dành một khoảng thời gian tương đối rõ cho hoạt động đó. Điện thoại thông minh cho phép nhu cầu cá nhân được đáp ứng bằng những khoảng vài phút nằm rải rác trong ngày.

Điều này tạo ra lợi ích thực tế: một người có thể nghỉ ngắn, đọc tin, trò chuyện với bạn bè hoặc giải trí mà không cần tách khỏi gia đình trong một khoảng thời gian dài. Công nghệ vì thế có khả năng làm thời gian cá nhân linh hoạt hơn.

Nhưng sự linh hoạt cũng tạo ra hiện tượng phân mảnh. Năm phút xem mạng xã hội có thể nối sang một video, một thông báo và một cuộc trò chuyện khác. Khoảng nghỉ cá nhân ban đầu không còn có điểm kết thúc rõ ràng.

Khi việc này lặp lại trong bữa ăn, lúc chơi với con hoặc một cuộc trò chuyện giữa các thành viên, thời gian cá nhân không còn nằm bên cạnh thời gian gia đình mà bắt đầu chen vào bên trong thời gian gia đình.

Điểm dễ gây hiểu nhầm là coi mọi hoạt động cá nhân trên thiết bị trong lúc gia đình ở cạnh nhau đều tiêu cực. Một gia đình không cần duy trì tương tác liên tục. Thành viên vẫn cần quyền riêng tư, nghỉ ngơi và sở thích cá nhân. Ranh giới lành mạnh không có nghĩa tất cả thời gian ở nhà đều phải trở thành “thời gian chung”.

Vấn đề cốt lõi là các thành viên có nhận biết và thống nhất được khi nào họ đang tự do sử dụng thời gian riêng, và khi nào sự hiện diện của họ đang thực sự được người khác cần đến hay không.

Công việc số có thể kéo thời gian nghề nghiệp vào đời sống gia đình

Một trong những dạng mờ ranh giới rõ nhất xảy ra khi công việc có thể tiếp tục sau khi người lao động đã rời khỏi nơi làm việc.

Email, phần mềm cộng tác và điện thoại giúp giải quyết công việc linh hoạt hơn, nhưng đồng thời làm cho thời điểm “kết thúc ngày làm việc” khó xác định. Nghiên cứu về việc sử dụng công nghệ thông tin – truyền thông phục vụ công việc ngoài giờ đã liên hệ hành vi này với xung đột giữa công việc và đời sống gia đình; các nghiên cứu về boundary-crossing ICT cũng mô tả cách công nghệ đưa hoạt động công việc vào không gian gia đình.

Cơ chế không chỉ nằm ở số phút thực tế dành cho email. Một thông báo công việc có thể tạo ra trạng thái chờ đợi hoặc suy nghĩ về nhiệm vụ ngay cả khi người dùng chưa trả lời. Vì thế, thời gian gia đình có thể bị ảnh hưởng bởi sự sẵn sàng tâm lý dành cho công việc, chứ không chỉ bởi hành động trực tiếp trên màn hình.

Tuy nhiên, làm việc số ngoài giờ cũng có mặt linh hoạt. Trong một số điều kiện, việc chủ động xử lý công việc vào thời điểm cá nhân lựa chọn có thể giúp họ kiểm soát lịch trình tốt hơn. Nghiên cứu cũng lưu ý rằng tác động của công nghệ ngoài giờ không hoàn toàn đồng nhất; quyền tự chủ và cách một người quản lý ranh giới có thể làm thay đổi trải nghiệm.

Vì vậy, câu hỏi hữu ích không chỉ là “có kiểm tra email ở nhà hay không”, mà là ai đang kiểm soát sự chuyển đổi đó. Một việc được chủ động bố trí khác với trạng thái luôn phải phản hồi bất cứ khi nào thông báo xuất hiện.

Công nghệ cũng có thể tạo thêm thời gian chung cho gia đình

Chỉ nhìn công nghệ như yếu tố cạnh tranh với thời gian gia đình sẽ bỏ qua một phần quan trọng của vấn đề.

Các công cụ số có thể giúp giảm chi phí phối hợp trong gia đình. Lịch dùng chung giúp sắp xếp hoạt động; nhóm trò chuyện giúp cập nhật việc đón con hoặc mua sắm; cuộc gọi video duy trì tương tác với thành viên sống xa; bản đồ và ứng dụng dịch vụ có thể giảm thời gian dành cho một số công việc tổ chức.

Quan trọng hơn, thiết bị không nhất thiết luôn tạo ra trải nghiệm cá nhân hóa. Xem một bộ phim cùng nhau, gọi video cho người thân, cùng tìm hiểu một địa điểm hoặc cùng chơi một trò chơi có thể biến công nghệ thành đối tượng tương tác chung thay vì vật ngăn cách giữa các thành viên.

Sự khác biệt nằm ở cấu trúc chú ý.

Khi mỗi người sử dụng một thiết bị để bước vào một dòng nội dung riêng, công nghệ thường phân tách trải nghiệm. Khi thiết bị hỗ trợ một mục tiêu hoặc cuộc trò chuyện chung, nó có thể trở thành phương tiện kết nối.

Do đó, thời gian màn hình không phải lúc nào cũng đối lập với thời gian gia đình. Một giờ sử dụng công nghệ cùng nhau và một giờ mỗi thành viên tự cuộn nội dung riêng có thể giống nhau về con số nhưng hoàn toàn khác về ý nghĩa quan hệ.

Cân bằng nên dựa trên ranh giới chú ý chứ không chỉ giới hạn số giờ

Nếu công nghệ làm ranh giới trở nên linh hoạt, việc cân bằng công nghệ và thời gian gia đình cần tập trung vào những điểm chuyển đổi quan trọng thay vì chỉ cố gắng giảm tổng số giờ sử dụng thiết bị.

Gia đình có thể xác định một số khoảng thời gian mà sự chú ý chung có giá trị cao, chẳng hạn bữa ăn, cuộc trò chuyện cần giải quyết vấn đề, hoạt động với trẻ hoặc khoảng thời gian trước khi ngủ. Tại những thời điểm đó, việc giảm thông báo và đặt thiết bị ra khỏi luồng tương tác giúp ranh giới trở nên rõ hơn.

Ngược lại, những khoảng mà mọi thành viên đều đang nghỉ ngơi hoặc theo đuổi sở thích riêng không nhất thiết phải bị quản lý như thời gian gia đình chất lượng cao.

Một nguyên tắc thực tế là phân biệt ba trạng thái:

·         Thời gian chung: Các thành viên kỳ vọng sự hiện diện và phản hồi lẫn nhau

·         Thời gian cá nhân: Mỗi người có thể tập trung vào sở thích hoặc nhu cầu riêng mà không phải liên tục tương tác

·         Thời gian có thể chuyển đổi: Công nghệ được sử dụng linh hoạt nhưng người dùng chủ động dừng lại khi tương tác gia đình cần ưu tiên

Cách phân chia này giải quyết một hạn chế của những quy tắc chỉ dựa trên “screen time”. Số giờ cho biết lượng sử dụng nhưng không cho biết công nghệ đang được dùng để làm gì, trong tình huống nào và có làm gián đoạn một mối quan hệ đang diễn ra hay không.

Đối với gia đình có trẻ em, hành vi của người lớn cũng đặc biệt đáng chú ý. Dữ liệu khảo sát cho thấy chính phụ huynh cũng thường nhận thấy mình bị điện thoại làm phân tâm khi ở cùng con, trong khi nghiên cứu về technoference tập trung ngày càng nhiều vào những gián đoạn do thiết bị trong tương tác cha mẹ – con cái.

Bởi vậy, quy tắc hiệu quả hơn thường là quy tắc áp dụng cho cách cả gia đình sử dụng sự chú ý, thay vì chỉ kiểm soát thiết bị của một thành viên.

Công nghệ số làm ranh giới giữa thời gian cá nhân và thời gian gia đình mờ đi chủ yếu bằng cách khiến nhiều vai trò có thể tồn tại đồng thời trên cùng một thiết bị, trong cùng một không gian và thậm chí trong cùng một phút. Một người có thể ở bên gia đình nhưng chú ý đến công việc hoặc thế giới riêng; ngược lại, công nghệ cũng có thể đưa những người ở xa trở lại một trải nghiệm chung.

Vì thế, cân bằng không đồng nghĩa với loại bỏ công nghệ khỏi đời sống gia đình. Điều quan trọng hơn là khôi phục khả năng nhận biết khi nào một khoảng thời gian đang thuộc về cá nhân, khi nào thuộc về tương tác chung và khi nào công nghệ được phép đi qua ranh giới đó. Khi những giới hạn này được chủ động thiết lập, công nghệ có thể giữ vai trò công cụ hỗ trợ thay vì âm thầm quyết định cách gia đình phân bổ sự chú ý cho nhau.