Cách hỗ trợ khi trẻ xem nội dung đáng sợ trên mạng

Vì vậy, khi trẻ xem nội dung đáng sợ trên mạng, ưu tiên của cha mẹ không phải là lập tức truy tìm lỗi của trẻ hay kiểm tra toàn bộ thiết bị. Trước hết, hãy chấm dứt việc tiếp xúc với nội dung, giúp trẻ cảm thấy an toàn, tìm hiểu điều gì đang khiến trẻ sợ và sau đó mới xử lý nguồn nội dung cũng như các biện pháp phòng ngừa. American Academy of Pediatrics (AAP) cũng khuyến nghị cha mẹ trò chuyện với trẻ về nỗi lo, thể hiện sự cảm thông và chú ý đến việc trẻ tiếp xúc với những hình ảnh đáng sợ trên phim, video trực tuyến hoặc trò chơi.

Giúp trẻ cảm thấy an toàn trước khi tìm hiểu chuyện gì đã xảy ra

Khi vừa nhìn thấy một nội dung khiến mình hoảng sợ, trẻ có thể chưa sẵn sàng để giải thích mạch lạc. Trẻ có thể khóc, bám lấy cha mẹ, im lặng, cáu gắt, liên tục hỏi liệu điều vừa xem có xảy ra với mình hay không hoặc không muốn nhắc lại hình ảnh đó.

Phản ứng hữu ích đầu tiên là ngừng nội dung và chuyển sự chú ý của trẻ về môi trường an toàn hiện tại. Cha mẹ có thể đóng video, rời khỏi trang đang xem hoặc đặt thiết bị sang một bên rồi ở cạnh trẻ. Với trẻ nhỏ, một giọng nói bình tĩnh, sự hiện diện quen thuộc và những hoạt động thường ngày thường dễ tiếp nhận hơn một lời giải thích dài.

Cha mẹ cũng nên cho trẻ biết rằng việc trẻ tìm đến mình là điều đúng đắn. UNICEF khuyến nghị người chăm sóc trấn an trẻ rằng trẻ không gặp rắc rối vì đã kể lại trải nghiệm tiêu cực trên mạng và người lớn sẽ cùng trẻ tìm cách giải quyết.

Có thể nói đơn giản:

·         “Con đang ở đây với bố/mẹ và hiện giờ con an toàn”

·         “Bố/mẹ thấy nội dung đó làm con sợ”

·         “Con có thể kể cho bố/mẹ phần nào khiến con lo nhất khi con sẵn sàng”

Điều này khác với việc khẳng định ngay rằng “có gì đâu mà sợ”. Nỗi sợ của trẻ là một phản ứng thực, ngay cả khi điều trẻ nhìn thấy không phải là nguy hiểm đang xảy ra trong đời thực. UNICEF lưu ý rằng phủ nhận cảm xúc bằng những câu như yêu cầu trẻ đừng buồn, đừng giận hoặc đừng khóc thường không làm cảm xúc biến mất mà có thể khiến trẻ cảm thấy ít được thấu hiểu hơn.

Tìm đúng điều trẻ đang sợ thay vì chỉ hỏi trẻ đã xem gì

Hai trẻ xem cùng một video có thể sợ vì những lý do hoàn toàn khác nhau. Một trẻ sợ hình ảnh máu hoặc tiếng la hét; trẻ khác lại lo sự việc tương tự sẽ xảy ra với cha mẹ. Có trẻ không sợ cảnh trong video nhưng lại lo người xuất hiện trong video có thể tìm thấy mình.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng hơn “Con đã xem cái gì?” thường là “Sau khi xem, con đang lo điều gì sẽ xảy ra?”

Cha mẹ có thể hỏi từng bước, bằng ngôn ngữ phù hợp với độ tuổi:

·         “Phần nào làm con sợ nhất?”

·         “Con nghĩ chuyện đó là thật hay con chưa chắc?”

·         “Con có nghĩ chuyện đó có thể xảy ra với mình hoặc gia đình mình không?”

·         “Con vô tình thấy nó hay có ai gửi cho con?”

·         “Con đã xem nội dung đó một lần hay nó tiếp tục xuất hiện?”

Những câu hỏi này giúp cha mẹ phân biệt nỗi sợ do hình ảnh gây ra với một vấn đề an toàn trực tuyến đang diễn ra. Nếu trẻ chỉ tình cờ thấy một video, cách xử lý sẽ khác với trường hợp có người cố tình gửi nội dung đe dọa hoặc liên tục tiếp cận trẻ.

Khi trẻ kể, cha mẹ nên nghe trước khi sửa lại nhận thức của trẻ. Sau đó mới cung cấp thông tin vừa đủ để trẻ hiểu đúng. Nếu một cảnh là hư cấu, có thể giải thích đó là diễn xuất hoặc kỹ xảo. Nếu đó là tin tức có thật, không nên nói rằng sự việc “không bao giờ xảy ra”; thay vào đó, hãy giải thích sự việc trong bối cảnh phù hợp với độ tuổi và nhấn mạnh những biện pháp đang giúp trẻ an toàn.

Cách tiếp cận này phù hợp với hướng dẫn của National Child Traumatic Stress Network về việc nói chuyện với trẻ khi có điều đáng sợ xảy ra: đi chậm, đặt câu hỏi hữu ích, gọi tên và công nhận cảm xúc, cung cấp thông tin phù hợp và giảm tiếp xúc với truyền thông khi cần thiết.

Giúp trẻ hạ mức căng thẳng thay vì bắt trẻ “quên đi”

Nỗi sợ không chỉ tồn tại dưới dạng suy nghĩ. Trẻ có thể cảm thấy tim đập nhanh, căng người, khó ngủ hoặc liên tục nhớ lại hình ảnh vừa xem. Ở trẻ nhỏ, cảm giác sợ đôi khi thể hiện bằng việc bám người lớn, tránh ở một mình, xuất hiện những nỗi sợ mới hoặc gặp ác mộng.

Điều đó không có nghĩa rằng mọi trẻ xem nội dung đáng sợ đều bị sang chấn tâm lý. Phản ứng khác nhau tùy độ tuổi, mức độ phát triển, trải nghiệm trước đó, tính nhạy cảm và bản chất của nội dung. NCTSN lưu ý rằng những kích thích thị giác đáng sợ có thể ảnh hưởng mạnh đến cảm giác an toàn của trẻ nhỏ, và ở một số trẻ hình ảnh đáng sợ có thể quay lại dưới dạng ác mộng hoặc nỗi sợ mới.

Sau khi trẻ đã nói về điều khiến mình sợ, cha mẹ có thể giúp trẻ trở lại trạng thái bình tĩnh bằng những việc quen thuộc: ở cạnh người lớn mà trẻ tin tưởng, hít thở chậm, uống nước, đọc sách, chơi nhẹ nhàng hoặc tiếp tục lịch sinh hoạt bình thường. AAP cũng đề cập đến các kỹ năng như thở sâu, thư giãn cơ thể và hình dung một nơi an toàn để giúp trẻ quản lý nỗi lo khi trẻ đã bình tĩnh.

Không cần buộc trẻ phải kể đi kể lại toàn bộ nội dung hoặc xem lại video để chứng minh rằng “nó không đáng sợ”. Mục tiêu ở thời điểm này là giúp trẻ lấy lại cảm giác kiểm soát và hiểu rằng cảm giác sợ có thể giảm xuống.

Duy trì nếp sinh hoạt quen thuộc cũng có ý nghĩa. Giờ ăn, giờ ngủ, đi học và các hoạt động thường ngày gửi cho trẻ một tín hiệu rất cụ thể: cuộc sống hiện tại vẫn ổn định. UNICEF khuyến nghị duy trì những yếu tố quen thuộc và tạo cơ hội để trẻ nói về cảm xúc trong những tình huống khiến trẻ lo lắng.

Xử lý nội dung trên thiết bị để trẻ không liên tục gặp lại

Giúp trẻ bình tĩnh mới giải quyết phần cảm xúc. Cha mẹ còn cần xử lý nguồn gây phơi nhiễm, bởi một nội dung đã xem có thể tiếp tục xuất hiện qua lịch sử xem, gợi ý tự động hoặc các tài khoản tương tự.

Tùy nền tảng và tình huống, cha mẹ có thể cùng trẻ:

·         Thoát khỏi hoặc ẩn nội dung

·         Chặn tài khoản gửi nội dung khi phù hợp

·         Báo cáo nội dung vi phạm quy định nền tảng

·         Kiểm tra lịch sử xem hoặc nguồn đề xuất

·         Điều chỉnh chế độ nội dung và quyền riêng tư

·         Bật công cụ kiểm soát dành cho phụ huynh phù hợp với độ tuổi

·         Kiểm tra những thiết bị khác mà trẻ cũng sử dụng

UNICEF khuyến nghị cha mẹ cùng trẻ tìm hiểu các lựa chọn như tắt tiếng, chặn hoặc báo cáo thay vì để trẻ tự xử lý một trải nghiệm tiêu cực trên mạng. eSafety Commissioner cũng cho biết công cụ kiểm soát của phụ huynh có thể giúp hạn chế khả năng tiếp cận nội dung có hại và cần được xem xét trên tất cả các thiết bị trẻ sử dụng, không chỉ điện thoại.

Tuy nhiên, công cụ kỹ thuật không thay thế được mối quan hệ giữa cha mẹ và trẻ. Không bộ lọc nào có thể đảm bảo trẻ sẽ không bao giờ nhìn thấy nội dung khiến mình khó chịu. Một mục tiêu quan trọng hơn là trẻ biết phải làm gì khi điều đó xảy ra: dừng xem, rời nội dung và tìm một người lớn đáng tin cậy.

Nếu trẻ chủ động kể cho cha mẹ, phản ứng đầu tiên cũng không nên là trách phạt vì trẻ “đã vào nhầm chỗ”. Nếu trẻ sợ rằng việc nói thật sẽ dẫn đến bị mắng hoặc mất thiết bị ngay lập tức, trẻ có thể ngần ngại tìm đến người lớn trong lần sau. UNICEF đặc biệt nhấn mạnh việc lắng nghe không phán xét và cho trẻ biết rằng trẻ đã làm đúng khi tìm kiếm sự trợ giúp.

Theo dõi phản ứng của trẻ trong những ngày tiếp theo

Sau khi trẻ đã bình tĩnh, vấn đề chưa nhất thiết kết thúc ngay. Một số trẻ nhanh chóng trở lại bình thường; trẻ khác có thể tiếp tục nhớ về nội dung trong vài ngày.

Cha mẹ nên chú ý đến mức độ và ảnh hưởng của phản ứng, thay vì chỉ đếm số lần trẻ nhắc đến sự việc.

Những thay đổi đáng lưu ý có thể gồm:

·         Ác mộng hoặc khó ngủ liên quan đến nội dung đã xem

·         Liên tục hỏi để được bảo đảm rằng điều đáng sợ sẽ không xảy ra

·         Tránh phòng, đồ vật, ứng dụng hoặc hoàn cảnh gợi nhớ đến nội dung

·         Khó tập trung ở trường hoặc trong sinh hoạt thường ngày

·         Dễ giật mình, cáu gắt hoặc bám cha mẹ nhiều hơn bình thường

·         Nỗi sợ không giảm mà ngày càng ảnh hưởng đến hoạt động của trẻ

Một vài phản ứng sợ hãi sau khi nhìn thấy nội dung khó chịu không tự động đồng nghĩa với một rối loạn tâm lý. AAP lưu ý rằng nhiều nỗi sợ và lo âu có thể xuất hiện trong quá trình phát triển của trẻ. Điều đáng quan tâm hơn là khi triệu chứng kéo dài hoặc liên tục cản trở khả năng học tập, ngủ, giao tiếp và tham gia đời sống hằng ngày. Trong trường hợp đó, trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần trẻ em là lựa chọn phù hợp.

Cha mẹ cũng nên tìm hỗ trợ sớm hơn nếu phản ứng của trẻ đặc biệt dữ dội hoặc trẻ đã có vấn đề lo âu, sang chấn hay sức khỏe tâm thần trước đó. Việc đánh giá chuyên môn không nhằm “gắn nhãn” cho trẻ mà để xác định mức hỗ trợ trẻ thực sự cần.

Nếu nội dung không chỉ đáng sợ mà còn liên quan đến một người đang trực tiếp đe dọa, ép buộc hoặc tìm cách gây hại cho trẻ, đây không còn đơn thuần là vấn đề quản lý nỗi sợ. Cha mẹ cần ưu tiên bảo vệ an toàn cho trẻ, lưu giữ thông tin cần thiết và sử dụng các kênh báo cáo hoặc hỗ trợ thích hợp.

Những phản ứng của cha mẹ có thể khiến trẻ khó xử lý nỗi sợ hơn

Ý định bảo vệ con đôi khi khiến người lớn phản ứng rất nhanh, nhưng một số cách xử lý có thể làm trẻ khó chia sẻ hơn.

Chê trẻ nhát hoặc cười vào nỗi sợ khiến trọng tâm chuyển từ nội dung đáng sợ sang cảm giác xấu hổ vì đã sợ.

Nói “không có gì phải sợ” trước khi nghe trẻ giải thích có thể bỏ qua điều trẻ thực sự đang lo. Trẻ có thể không chỉ sợ hình ảnh mà còn sợ một hậu quả mà trẻ tưởng tượng từ hình ảnh đó.

Hỏi dồn dập ngay khi trẻ đang hoảng thường không giúp thu được thông tin tốt hơn. Trẻ cần đủ bình tĩnh mới có thể mô tả rõ điều đã xảy ra.

Cung cấp quá nhiều chi tiết đáng sợ để giải thích cũng có thể tạo thêm hình ảnh và câu hỏi mà trước đó trẻ chưa nghĩ đến. Thông tin nên vừa đủ cho điều trẻ đang hỏi và phù hợp với khả năng hiểu của trẻ.

Chỉ tập trung cấm thiết bị mà không dạy cách phản ứng giải quyết một phần nguy cơ nhưng bỏ qua kỹ năng quan trọng: trẻ cần biết rằng khi gặp nội dung gây sợ, trẻ có thể dừng lại, rời đi và tìm người lớn.

AAP khuyến nghị cha mẹ giám sát việc sử dụng truyền thông và lựa chọn nội dung phù hợp với độ tuổi; UNICEF đồng thời nhấn mạnh vai trò của những cuộc trò chuyện cởi mở về trải nghiệm trực tuyến của trẻ.

Khi trẻ xem nội dung đáng sợ trên mạng, điều trẻ cần nhất từ cha mẹ là một người lớn đủ bình tĩnh để giúp trẻ lấy lại cảm giác an toàn. Hãy ngừng việc tiếp xúc với nội dung, lắng nghe xem trẻ đang sợ điều gì, giải thích vừa đủ, giúp trẻ ổn định cảm xúc rồi xử lý nguồn nội dung và các biện pháp phòng ngừa.

Không phải mọi nỗi sợ sau khi xem nội dung trên mạng đều trở thành vấn đề sức khỏe tâm thần. Tuy nhiên, khi phản ứng kéo dài, tăng lên hoặc bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ, học tập và sinh hoạt hằng ngày, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần trẻ em để được đánh giá phù hợp.

Có nên cho trẻ xem lại nội dung để chứng minh rằng nó không đáng sợ?

Không nên ép trẻ xem lại chỉ để thuyết phục trẻ rằng mình không cần sợ. Trước hết hãy giúp trẻ bình tĩnh và tìm hiểu điều gì trong nội dung làm trẻ lo lắng. Nếu cần sửa một hiểu lầm, cha mẹ có thể giải thích bằng ngôn ngữ phù hợp với tuổi mà không nhất thiết tái phơi nhiễm trẻ với hình ảnh gây sợ.

Có cần cấm hoàn toàn ứng dụng sau khi trẻ gặp nội dung đáng sợ không?

Không có một cách xử lý phù hợp cho mọi trường hợp. Cha mẹ nên xem nội dung xuất hiện do đâu, có thể chặn hoặc báo cáo nguồn đó hay không, chế độ đề xuất và kiểm soát nội dung có thể điều chỉnh thế nào. Công cụ kiểm soát của phụ huynh hữu ích nhưng nên đi cùng việc hướng dẫn trẻ cách phản ứng khi gặp nội dung không phù hợp.

Khi nào nên đưa trẻ đi gặp chuyên gia?

Nên cân nhắc hỗ trợ chuyên môn nếu nỗi sợ không giảm, ngày càng mạnh hơn hoặc thường xuyên cản trở giấc ngủ, việc học, sinh hoạt hay các mối quan hệ của trẻ. Bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần trẻ em có thể đánh giá liệu phản ứng của trẻ vẫn nằm trong phạm vi lo âu thông thường hay cần can thiệp thêm.