Cách đánh giá ảnh hưởng công nghệ đến giao tiếp gia đình

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không phải là gia đình “dùng công nghệ nhiều hay ít”, mà là sau khi công nghệ xuất hiện, chất lượng tương tác giữa các thành viên thay đổi theo hướng nào.

Một cách đánh giá hữu ích là xem xét đồng thời năm khía cạnh: mức độ hiện diện khi giao tiếp, khả năng chia sẻ và phản hồi, cảm giác gần gũi, khả năng phối hợp đời sống gia đình và mức xung đột liên quan đến thiết bị. Khi phần lớn những yếu tố này được cải thiện, công nghệ đang đóng vai trò hỗ trợ. Khi chúng suy giảm lặp đi lặp lại, công nghệ có khả năng đang cản trở giao tiếp.

Không nên đánh giá chỉ bằng thời lượng sử dụng thiết bị

Số giờ sử dụng điện thoại hoặc Internet là một dữ liệu dễ quan sát nhưng không đủ để kết luận ảnh hưởng của công nghệ đối với giao tiếp gia đình.

Hai người đều có thể sử dụng điện thoại ba giờ mỗi ngày nhưng tạo ra hai kết quả hoàn toàn khác nhau. Một người dùng thiết bị để gọi video cho người thân ở xa, trao đổi lịch sinh hoạt và duy trì nhóm gia đình. Người còn lại có thể dành phần lớn thời gian đó cho hoạt động cá nhân trong lúc những thành viên khác đang cố gắng trò chuyện.

Khác biệt nằm ở chức năng của việc sử dụng công nghệ trong mối quan hệ.

Có thể đặt ba câu hỏi khi quan sát một hành vi sử dụng thiết bị:

·         Công nghệ đang tạo thêm cơ hội giao tiếp hay thay thế một cuộc giao tiếp đáng lẽ có thể diễn ra trực tiếp

·         Sau khi sử dụng công nghệ, các thành viên hiểu nhau hơn hay xuất hiện thêm khoảng cách và hiểu lầm

·         Công nghệ có thể được tạm dừng khi người thân cần sự chú ý hay thường xuyên chiếm ưu tiên

Cách đánh giá này tránh một hiểu lầm phổ biến: xem mọi thời gian trước màn hình đều có tác động giống nhau. Thực tế, một cuộc gọi với ông bà, việc cùng xem ảnh gia đình và hành vi lướt nội dung cá nhân trong bữa tối đều diễn ra trên màn hình nhưng có ý nghĩa giao tiếp rất khác nhau.

Dấu hiệu công nghệ đang hỗ trợ giao tiếp gia đình

Dấu hiệu tích cực rõ nhất là công nghệ mở rộng khả năng kết nối mà không làm suy yếu sự chú ý dành cho nhau.

Điều này thường xuất hiện khi các công cụ số giúp thành viên đang ở xa vẫn tham gia vào đời sống gia đình. Tin nhắn có thể duy trì những trao đổi nhỏ trong ngày. Cuộc gọi video có thể giúp người thân không sống cùng nhà vẫn nhìn thấy và phản hồi cảm xúc của nhau. Lịch dùng chung hoặc nhóm chat có thể giảm tình trạng bỏ sót thông tin trong việc học tập, công việc và sinh hoạt.

Công nghệ cũng đang hỗ trợ giao tiếp nếu nó làm cho một số cuộc trò chuyện trở nên dễ bắt đầu hơn. Có người gặp khó khăn khi nói trực tiếp về một vấn đề nhạy cảm nhưng có thể gửi trước một tin nhắn để mở đầu cuộc trao đổi. Trong trường hợp này, phương tiện số đóng vai trò như chiếc cầu dẫn đến giao tiếp sâu hơn thay vì trở thành nơi né tránh cuộc trò chuyện.

Các dấu hiệu tích cực có thể quan sát gồm:

·         Thành viên ở xa vẫn thường xuyên tham gia vào các cuộc trao đổi gia đình

·         Thông tin về lịch trình và trách nhiệm được chia sẻ rõ ràng hơn

·         Các thành viên chủ động gửi lời hỏi thăm, hình ảnh hoặc thông tin có ý nghĩa cho nhau

·         Tin nhắn hoặc cuộc gọi giúp duy trì kết nối giữa những lần gặp trực tiếp

·         Thiết bị có thể được đặt xuống tương đối dễ dàng khi một thành viên cần trò chuyện

·         Công nghệ tạo thêm chủ đề chung hoặc hoạt động chung thay vì khiến mỗi người tách thành một thế giới riêng

Điểm quyết định không nằm ở việc gia đình có sử dụng nhiều ứng dụng hay không. Nó nằm ở kết quả: công nghệ làm tăng khả năng tiếp cận, phản hồi và cảm giác được kết nối giữa các thành viên.

Dấu hiệu công nghệ bắt đầu cản trở giao tiếp

Công nghệ trở thành trở ngại khi nó liên tục cạnh tranh với sự chú ý cần thiết cho giao tiếp.

Một biểu hiện điển hình là một người vẫn có mặt trong cuộc trò chuyện nhưng thường xuyên nhìn điện thoại, trả lời thông báo hoặc chuyển sự chú ý sang màn hình. Về hình thức, cuộc giao tiếp vẫn diễn ra. Tuy nhiên, người đối diện có thể phải lặp lại câu nói, chờ phản hồi hoặc cảm thấy nội dung mình chia sẻ không được tiếp nhận đầy đủ.

Nếu hiện tượng này lặp lại, vấn đề không còn đơn thuần là một lần mất tập trung. Công nghệ đã bắt đầu tạo ra sự gián đoạn có hệ thống trong tương tác.

Những dấu hiệu đáng chú ý khác gồm:

·         Các cuộc trò chuyện trực tiếp thường xuyên bị ngắt bởi thông báo hoặc kiểm tra thiết bị

·         Thành viên trả lời nhau ngắn hơn hoặc ít phản hồi cảm xúc khi đang sử dụng màn hình

·         Mọi người ở cùng một không gian nhưng phần lớn thời gian tương tác với thiết bị riêng

·         Một thành viên dùng tin nhắn để tránh những cuộc trao đổi khó nhưng cần thiết

·         Xung đột về điện thoại, trò chơi hoặc mạng xã hội xuất hiện lặp lại

·         Người thân phải cạnh tranh với thiết bị để có được sự chú ý

·         Việc kiểm tra điện thoại của người khác, che giấu hoạt động hoặc tranh luận về quyền riêng tư làm giảm lòng tin

Cần phân biệt một sự gián đoạn ngẫu nhiên với một mô hình ổn định. Một cuộc gọi công việc bất ngờ trong bữa tối chưa đủ để kết luận công nghệ đang gây hại. Nhưng nếu các bữa ăn thường xuyên bị chia nhỏ bởi thiết bị và mọi người ngày càng ít trò chuyện, đó là tín hiệu mạnh hơn nhiều.

Chất lượng chú ý là chỉ báo quan trọng hơn việc có đang dùng điện thoại hay không

Giao tiếp gia đình không chỉ là trao đổi lời nói. Nó còn phụ thuộc vào việc một người có đang lắng nghe, nhận biết cảm xúc và phản hồi phù hợp hay không.

Công nghệ có thể ảnh hưởng đến cả ba quá trình này.

Khi sự chú ý liên tục chuyển giữa cuộc trò chuyện và màn hình, người dùng phải thay đổi đối tượng tập trung. Họ vẫn có thể nghe được phần lớn câu nói nhưng dễ bỏ qua sắc thái giọng nói, biểu cảm hoặc những tín hiệu cho thấy người đối diện đang buồn, căng thẳng hay cần được hỗ trợ.

Vì vậy, một tiêu chí rất hữu ích khi đánh giá ảnh hưởng công nghệ là hỏi:

Khi có chuyện quan trọng, các thành viên có thể dành cho nhau sự chú ý tương đối trọn vẹn hay không?

Một gia đình sử dụng nhiều công nghệ nhưng vẫn biết chuyển sang trạng thái chú ý đầy đủ khi cần thiết có thể duy trì giao tiếp tốt. Ngược lại, ngay cả thời lượng sử dụng không quá cao cũng có thể gây vấn đề nếu thiết bị thường xuất hiện đúng vào những thời điểm cần kết nối nhất.

Các thời điểm nên đặc biệt quan sát gồm bữa ăn, lúc vừa trở về nhà, khi một thành viên đang kể chuyện quan trọng, khi giải quyết bất đồng và khoảng thời gian trước khi ngủ.

Chính thời điểm công nghệ chen vào giao tiếp thường mang nhiều thông tin hơn tổng số phút sử dụng.

Cần đánh giá tác động ở cả kết nối, hiểu biết và xung đột

Một dấu hiệu riêng lẻ khó phản ánh đầy đủ ảnh hưởng của công nghệ. Đánh giá đáng tin cậy hơn khi xem xét nhiều kết quả cùng lúc.

Trước hết là mức kết nối. Công nghệ có giúp các thành viên tiếp xúc với nhau thường xuyên hơn không? Người ở xa có tham gia đời sống gia đình tốt hơn không? Các tương tác số có dẫn tới cảm giác gần gũi hay chỉ tạo ra nhiều trao đổi nhưng ít chiều sâu?

Tiếp theo là mức hiểu nhau. Sau các cuộc trao đổi, thành viên có nắm được nhu cầu, cảm xúc và quan điểm của nhau không? Nếu tin nhắn thường tạo hiểu nhầm vì thiếu ngữ điệu hoặc bối cảnh, một kênh thuận tiện về kỹ thuật chưa chắc đã hiệu quả về giao tiếp.

Khía cạnh thứ ba là xung đột. Công nghệ đang giúp giải quyết vấn đề hay tự nó trở thành một chủ đề tranh cãi thường xuyên? Nếu phần lớn mâu thuẫn xoay quanh việc một người không chịu rời điện thoại, trả lời chậm, sử dụng thiết bị trong lúc người khác nói hoặc vi phạm những kỳ vọng chung về quyền riêng tư, ảnh hưởng tiêu cực đã trở nên đáng kể hơn.

Cuối cùng là khả năng phục hồi sau gián đoạn. Gia đình khỏe mạnh về giao tiếp không cần loại bỏ hoàn toàn mọi gián đoạn. Quan trọng hơn là các thành viên có thể nhận ra sự gián đoạn, đặt thiết bị xuống và quay trở lại cuộc trò chuyện hay không.

Một lần mất tập trung có thể sửa chữa rất nhanh bằng một phản ứng đơn giản: dừng thiết bị, xin người kia nói tiếp và thực sự lắng nghe. Khi quá trình sửa chữa này thường xuyên xảy ra, công nghệ ít có khả năng biến thành rào cản kéo dài.

Có thể đánh giá ảnh hưởng công nghệ bằng quan sát trong một tuần

Thay vì tranh luận dựa trên cảm giác như “mọi người dùng điện thoại quá nhiều”, gia đình có thể quan sát những tình huống cụ thể trong khoảng một tuần.

Mỗi ngày, hãy chú ý đến một số thời điểm có khả năng xuất hiện giao tiếp tự nhiên: bữa ăn, thời gian sau giờ học hoặc làm việc, buổi tối và lúc một thành viên muốn chia sẻ điều quan trọng.

Với mỗi tình huống, có thể tự hỏi:

·         Công nghệ có giúp cuộc giao tiếp bắt đầu hoặc tiếp tục không

·         Thiết bị có làm một người bỏ lỡ hoặc ngắt lời người khác không

·         Mọi người có phản hồi nội dung và cảm xúc của nhau không

·         Sau cuộc trò chuyện, vấn đề trở nên rõ ràng hơn hay khó hiểu hơn

·         Có ai cảm thấy bị bỏ qua vì thiết bị không

·         Khi cần, mọi người có thể chủ động ngừng sử dụng công nghệ để tập trung cho nhau không

Không cần biến việc quan sát thành một hệ thống chấm điểm cứng nhắc. Giá trị nằm ở việc tìm mẫu lặp lại.

Nếu công nghệ thường giúp gia đình liên hệ dễ hơn, phối hợp tốt hơn và duy trì sự gần gũi mà không cản trở những cuộc trò chuyện quan trọng, ảnh hưởng tổng thể có xu hướng tích cực.

Nếu các tình huống gián đoạn chú ý, né tránh, hiểu nhầm hoặc tranh cãi liên tục xuất hiện ở nhiều thời điểm khác nhau, đó là cơ sở hợp lý để xem lại cách sử dụng công nghệ.

Mục tiêu không phải loại bỏ công nghệ mà là điều chỉnh vai trò của nó

Khi phát hiện dấu hiệu tiêu cực, giải pháp không nhất thiết là cấm thiết bị hoặc giảm toàn bộ thời gian sử dụng.

Điều cần điều chỉnh trước tiên là những hoàn cảnh mà công nghệ đang cạnh tranh trực tiếp với giao tiếp.

Ví dụ, nếu vấn đề chủ yếu xảy ra trong bữa ăn, một quy ước không sử dụng thiết bị trong khoảng thời gian đó có thể phù hợp hơn việc đặt giới hạn cho cả ngày. Nếu tin nhắn thường gây hiểu lầm khi tranh luận, gia đình có thể thống nhất rằng những vấn đề phức tạp sẽ được chuyển sang gọi điện hoặc nói trực tiếp.

Nếu một người thường kiểm tra điện thoại trong khi người khác đang chia sẻ, quy tắc có thể đơn giản là tạm dừng màn hình khi xuất hiện một cuộc trò chuyện cần chú ý.

Cách tiếp cận này quan trọng vì cùng một công nghệ có thể vừa mang lại lợi ích vừa tạo ra vấn đề. Nhóm chat gia đình có thể rất hữu ích cho việc phối hợp lịch trình nhưng không thể thay thế hoàn toàn những cuộc trò chuyện cần biểu cảm, giọng nói và phản hồi tức thời.

Do đó, tiêu chuẩn cuối cùng để đánh giá không phải là “có công nghệ” hay “không có công nghệ”. Tiêu chuẩn phù hợp hơn là:

Công nghệ có đang phục vụ mối quan hệ, hay mối quan hệ ngày càng phải thích nghi để phục vụ công nghệ?

Muốn nhận biết công nghệ đang hỗ trợ hay cản trở giao tiếp gia đình, hãy quan sát tác động thực tế của nó lên sự chú ý, mức độ chia sẻ, khả năng thấu hiểu, cảm giác kết nối và tần suất xung đột.

Công nghệ đang hỗ trợ khi nó giúp các thành viên dễ tiếp cận nhau hơn, duy trì liên lạc, phối hợp đời sống và tạo thêm cơ hội tương tác mà vẫn giữ được những khoảng thời gian chú ý đầy đủ cho nhau. Công nghệ đang cản trở khi sự gián đoạn, phân tâm, né tránh và tranh cãi liên quan đến thiết bị trở thành những mô hình lặp lại.

Vì thế, đánh giá ảnh hưởng công nghệ đến giao tiếp hiệu quả nhất không phải bằng cách đếm thời gian sử dụng màn hình một cách cô lập, mà bằng việc xem xét công nghệ đang làm thay đổi chất lượng mối quan hệ như thế nào trong những tình huống giao tiếp thực tế.