Thu nhập ảnh hưởng quyền quyết định tài chính trong gia đình thế nào?

Người có thu nhập cao hơn thực sự có thể sở hữu vị thế thương lượng mạnh hơn. Nghiên cứu về quyết định trong hộ gia đình cho thấy thu nhập tương đối có liên hệ với mức độ ảnh hưởng của mỗi người. Tuy nhiên, ảnh hưởng đó không hoàn toàn tỷ lệ thuận với số tiền kiếm được và còn chịu tác động của chuẩn mực xã hội, khả năng tự chủ kinh tế, đóng góp ngoài thị trường lao động và cách hai người tổ chức tài chính chung.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là “ai kiếm nhiều hơn?”, mà còn là: thu nhập nên ảnh hưởng đến quyền quyết định đến mức nào, và từ đâu ảnh hưởng hợp lý biến thành quyền lực không cân xứng?

Vì sao thu nhập cao hơn dễ tạo cảm giác có nhiều quyền hơn?

Lý do đầu tiên là tiền lương là một dạng đóng góp rất dễ nhìn thấy và đo lường. Nếu một người mang về 70% thu nhập của gia đình, còn người kia mang về 30%, sự chênh lệch này xuất hiện rõ ràng trên bảng lương, tài khoản ngân hàng và ngân sách hàng tháng. Từ đó rất dễ hình thành một chuỗi suy luận: “Tôi tạo ra phần lớn số tiền → tôi chịu trách nhiệm lớn hơn → tôi nên có nhiều quyền hơn đối với việc sử dụng số tiền đó”.

Trong nghiên cứu về “nguồn lực tương đối”, thu nhập được xem là một nguồn lực có khả năng làm thay đổi vị thế của mỗi người trong quá trình thương lượng gia đình. Người có nhiều nguồn lực kinh tế hơn thường ít phụ thuộc hơn vào người còn lại và vì vậy có thể có ảnh hưởng lớn hơn đối với các quyết định chung. Nghiên cứu trên 72.638 cặp đôi tại 27 quốc gia châu Âu cũng tìm thấy mối liên hệ giữa tỷ trọng thu nhập của một người và khả năng người đó được báo cáo là người có ảnh hưởng chính trong những quyết định tài chính lớn.

Nhưng từ “có nhiều ảnh hưởng hơn trong thực tế” đến “đương nhiên có quyền quyết định nhiều hơn” là hai kết luận khác nhau. Kết quả nghiên cứu mô tả sự phân bố quyền lực đang tồn tại; nó không chứng minh rằng phân bố đó luôn công bằng hoặc nên được dùng làm nguyên tắc cho mọi gia đình.

Cảm giác “tôi kiếm nhiều nên tôi có quyền hơn” vì thế có thể rất thật về mặt tâm lý và vị thế thương lượng, nhưng không đồng nghĩa nó là một quyền mặc định.

Thu nhập tạo quyền thương lượng bằng những cơ chế nào?

Thu nhập không chỉ mang lại tiền để chi tiêu. Nó còn có thể thay đổi mức độ phụ thuộc giữa hai người.

Trong các mô hình thương lượng hộ gia đình, một yếu tố quan trọng là “outside option” — có thể hiểu đơn giản là khả năng một người tự duy trì cuộc sống nếu sự hợp tác hiện tại không còn tiếp tục. Khi một người có khả năng kiếm tiền cao, tích lũy riêng hoặc dễ duy trì mức sống độc lập hơn, vị thế của họ trong thương lượng có thể mạnh hơn vì họ ít phụ thuộc kinh tế hơn vào mối quan hệ. Các mô hình kinh tế hộ gia đình vì thế không coi gia đình đơn giản là một cá thể duy nhất có chung mọi sở thích, mà xem quyết định chung là kết quả của tương tác giữa những thành viên có nguồn lực và vị thế khác nhau.

Thu nhập còn có thể tạo quyền lực thông qua quyền kiểm soát dòng tiền. Nếu lương của một người đi vào tài khoản do chính họ kiểm soát, còn người kia phải yêu cầu tiền để chi tiêu, chênh lệch quyền lực có thể lớn hơn nhiều so với trường hợp cả hai có cùng quyền truy cập nguồn lực. Một thí nghiệm về quyết định tài chính giữa các cặp vợ chồng tại Philippines cũng cho thấy việc ai kiểm soát khoản tiết kiệm và mức độ thông tin giữa hai người có thể làm thay đổi hành vi phân bổ tiền.

Tuy nhiên, cần phân biệt thu nhập hiện tại với năng lực kinh tế dài hạn. Pollak lập luận rằng trong một số mô hình thương lượng hôn nhân, mức lương tiềm năng có thể quan trọng hơn thu nhập quan sát được, vì thu nhập hiện tại còn phụ thuộc vào việc một người đang dành bao nhiêu thời gian cho công việc được trả lương và bao nhiêu thời gian cho gia đình. Ông cũng chỉ ra rằng năng suất trong hoạt động sản xuất tại gia đình là một nguồn lực cần được tính đến.

Điều này đặc biệt quan trọng khi một người kiếm ít hơn vì đang chăm con, chăm người thân hoặc đảm nhận nhiều việc gia đình. Thu nhập thấp hơn trong trường hợp đó không nhất thiết phản ánh đóng góp thấp hơn cho toàn bộ hệ thống gia đình.

Nghiên cứu cho thấy thu nhập liên hệ với quyền quyết định đến đâu?

Bằng chứng thực nghiệm ủng hộ việc thu nhập có liên quan đến quyền quyết định, nhưng cũng cho thấy mối quan hệ này không phải quy luật một chiều.

Trong nghiên cứu sử dụng dữ liệu EU-SILC, các quyết định được xem xét gồm mua những tài sản tiêu dùng lớn, vay tiền và sử dụng khoản tiết kiệm. Trong mẫu 72.638 cặp đôi, khoảng 76% được xếp vào nhóm cân bằng trong các quyết định tài chính lớn, trong khi khoảng 9% nghiêng về người phụ nữ và 10% nghiêng về người đàn ông. Khi tỷ trọng thu nhập của phụ nữ tăng, khả năng họ được báo cáo là người quyết định chính cũng có xu hướng tăng.

Tuy nhiên, quan hệ đó không tuyến tính. Khi người vợ kiếm gần như toàn bộ thu nhập, nghiên cứu lại ghi nhận người chồng có thể được báo cáo là có nhiều tiếng nói hơn so với một số nhóm mà hai người đều đóng góp đáng kể. Các tác giả xem đây là dấu hiệu cho thấy chuẩn mực giới có thể làm biến dạng tác động đơn thuần của nguồn lực kinh tế.

Một nghiên cứu khác sử dụng Health and Retirement Study tại Mỹ nhận thấy thu nhập hiện tại và thu nhập trong cả cuộc đời có ảnh hưởng đáng kể nhưng chỉ ở mức vừa phải đến quyền quyết định trong gia đình. Trong khi đó, nghiên cứu về tình trạng việc làm của vợ/chồng cho thấy khi người phối ngẫu đi làm, họ có khả năng tham gia vào các quyết định nhiều hơn và người còn lại ít có khả năng trở thành người duy nhất quyết định.

Những kết quả này phù hợp với một kết luận thận trọng: tiền là một nguồn quyền lực, nhưng không phải nguồn quyền lực duy nhất.

Ngoài ra, phần lớn những nghiên cứu trên dựa vào các nhóm dân số, giai đoạn và cấu trúc cặp đôi cụ thể. Vì vậy, chúng phù hợp để giải thích cơ chế và xu hướng, không nên được hiểu như công thức dự đoán chính xác quyền lực trong từng gia đình.

Vì sao thu nhập không nên là thước đo duy nhất của quyền tài chính?

Nếu chỉ nhìn vào thu nhập, gia đình đang định giá rất cao những gì thị trường trả tiền và có nguy cơ định giá thấp những hoạt động không có bảng lương.

Giả sử một người làm việc toàn thời gian và kiếm 40 triệu đồng mỗi tháng, trong khi người còn lại chỉ kiếm 15 triệu vì dành nhiều thời gian chăm con. Nếu chỉ dùng tỷ lệ 40/15 để chia quyền quyết định, công việc chăm sóc đã giúp người thứ nhất duy trì khả năng làm việc toàn thời gian gần như biến mất khỏi phép tính.

Đây không chỉ là lập luận về cảm xúc. Lý thuyết thương lượng trong gia đình cũng đặt vấn đề với việc dùng thu nhập quan sát được làm thước đo hoàn chỉnh. Năng lực kiếm tiền, lựa chọn phân bổ thời gian giữa công việc thị trường và công việc gia đình, cũng như năng suất của hoạt động trong gia đình đều có thể ảnh hưởng đến vị thế thực tế của mỗi người.

Thu nhập còn bỏ sót một yếu tố khác: ai sẽ chịu hậu quả của quyết định. Một khoản vay đứng tên chung, việc dùng phần lớn quỹ dự phòng hay mua một tài sản lớn có thể ảnh hưởng đến an toàn tài chính của cả hai người trong nhiều năm. Việc một người đóng góp nhiều tiền hơn không làm biến mất rủi ro mà người còn lại phải gánh.

Ngoài ra, nghiên cứu về nguồn lực tương đối cho thấy ngay cả khi cấu trúc thu nhập đảo chiều, quyền lực cũng không nhất thiết đảo chiều tương ứng. Chuẩn mực giới, kỳ vọng về vai trò và lịch sử quan hệ có thể tiếp tục ảnh hưởng đến người được xem là có “tiếng nói cuối cùng”.

Vì vậy, khi xem xét thu nhập và quyền quyết định tài chính, nên coi thu nhập là một yếu tố liên quan đến nguồn lực và trách nhiệm, không phải một hệ thống “quyền biểu quyết” trong đó người mang về 70% tiền mặc nhiên sở hữu 70% quyền quyết định.

Phân biệt quản lý tiền với quyền quyết định cuối cùng

Một nguyên nhân khiến quyền lực tài chính dễ trở nên mất cân bằng là gia đình không phân biệt rõ quản lý và quyết định.

Người quản lý tài chính có thể là người thanh toán hóa đơn, theo dõi dòng tiền, so sánh các lựa chọn, thực hiện giao dịch hoặc chuẩn bị ngân sách. Những công việc này có thể được giao cho người có thời gian, kinh nghiệm hoặc kiến thức phù hợp.

Quyền quyết định lại là câu chuyện khác. Nó liên quan đến việc xác định mục tiêu, chấp nhận mức rủi ro, thay đổi ưu tiên chung hoặc sử dụng những tài sản mà cả hai cùng phụ thuộc vào.

Nghiên cứu về quản lý tài chính trong các cặp đôi cũng phân biệt nhiều giai đoạn như đề xuất, ra quyết định và thực hiện. Điều đó cho thấy “người làm việc tài chính” không nhất thiết phải là “người sở hữu toàn bộ quyền quyết định”.

Chẳng hạn, một người có thể phụ trách toàn bộ việc theo dõi ngân sách vì họ giỏi số liệu hơn. Điều đó rất khác với việc họ được quyền tự mình quyết định dùng quỹ dự phòng cho một khoản chi lớn mà người kia không đồng ý.

Sự chuyên môn hóa có thể giúp gia đình vận hành thuận tiện hơn. Điểm cần tránh là để trách nhiệm thực thi dần biến thành quyền lực không được thỏa thuận.

Gia đình nên phân quyền tài chính thế nào khi thu nhập chênh lệch?

Một nguyên tắc hữu ích là không cố tạo ra một tỷ lệ quyền lực tương ứng với tỷ lệ thu nhập. Thay vào đó, quyền quyết định nên thay đổi theo phạm vi ảnh hưởng của quyết định, nguồn tiền được sử dụng và mức độ khó đảo ngược của hậu quả.

Quyết định thuộc phạm vi cá nhân

Sau khi hai người đã hoàn thành các nghĩa vụ chung đã thống nhất, một khoản tiền cá nhân có thể đi kèm quyền tự chủ cao. Người kia không nhất thiết phải phê duyệt từng khoản chi nếu khoản đó không ảnh hưởng đến ngân sách, nợ hoặc mục tiêu chung.

Điểm mấu chốt là quyền tự chủ này nên tồn tại cho cả hai người, thay vì chỉ dành cho người có thu nhập cao hơn.

Quyết định vận hành tài chính chung

Các công việc như thanh toán hóa đơn, theo dõi ngân sách hay thực hiện những khoản mua sắm định kỳ có thể giao cho một người phụ trách. Gia đình có thể đặt trước giới hạn và nguyên tắc để người đó được chủ động trong phạm vi đã thống nhất.

Ở đây, năng lực và sự thuận tiện có thể quyết định ai quản lý, chứ không nhất thiết phải là người kiếm nhiều tiền nhất.

Quyết định lớn hoặc khó đảo ngược

Với những việc như vay một khoản nợ đáng kể, sử dụng phần lớn tiền tiết kiệm hoặc thực hiện một khoản mua sắm lớn ảnh hưởng đến tài chính chung, nguyên tắc đồng thuận có cơ sở vững hơn quyền quyết định dựa trên tỷ lệ thu nhập. Đây cũng là nhóm quyết định được nhiều nghiên cứu về quyền lực tài chính trong hộ gia đình xem xét riêng vì hậu quả của chúng lớn và ít mang tính thường nhật.

Một hệ thống thực tế có thể dựa trên bốn quy tắc:

1.    Đóng góp cho ngân sách có thể tính theo khả năng tài chính, nhưng quyền biểu quyết không tự động tính theo tỷ lệ đóng góp

2.    Xác định trước mức chi hoặc mức cam kết tài chính mà từ đó cần sự đồng ý của cả hai

3.    Dù ai quản lý tiền, cả hai đều cần tiếp cận được thông tin cần thiết về tài sản, nghĩa vụ và mục tiêu chung

4.    Xem lại cách phân quyền khi thu nhập, việc chăm sóc gia đình hoặc trách nhiệm của hai người thay đổi

Một nghiên cứu về các kiểu quản lý tài chính của cặp đôi ghi nhận mô hình cùng quản lý và cùng quyết định có tương quan với ít vấn đề tài chính hơn so với một số mô hình trong đó một người chi phối. Đây là mối tương quan chứ không đủ để chứng minh rằng mọi gia đình phải dùng cùng một cấu trúc, nhưng nó củng cố giá trị của việc phối hợp thay vì coi thu nhập cao hơn là căn cứ duy nhất cho quyền lực.

Người kiếm nhiều tiền hơn có thể cảm thấy mình có quyền quyết định nhiều hơn vì thu nhập tạo ra nguồn lực hữu hình, giảm sự phụ thuộc và thường cải thiện vị thế thương lượng. Cảm giác đó vì thế không phải không có cơ sở.

Nhưng quyền lực thực tế không đồng nghĩa với quyền mặc định. Thu nhập không phản ánh đầy đủ công việc chăm sóc, đóng góp trong gia đình, năng lực kinh tế dài hạn, rủi ro mà mỗi người phải chịu hay các chuẩn mực đang tác động đến mối quan hệ.

Vì vậy, thu nhập có thể được dùng để xác định mức đóng góp, trách nhiệm vận hành hoặc mức tự chủ đối với tiền cá nhân. Với những quyết định liên quan đến tài sản, nghĩa vụ và an toàn tài chính chung, nguyên tắc hợp lý hơn là dựa vào mức độ ảnh hưởng và sự đồng thuận, thay vì biến tỷ lệ thu nhập thành tỷ lệ quyền quyết định.