Thiết bị số ảnh hưởng bầu không khí gia đình như thế nào?

Trong nghiên cứu, “bầu không khí gia đình” cũng không phải một chỉ số duy nhất. Ảnh hưởng của công nghệ thường được quan sát qua chất lượng giao tiếp, sự đáp ứng của cha mẹ, cảm giác gần gũi, mức độ xung đột, sự hài lòng trong quan hệ và cảm nhận về sức khỏe tinh thần của gia đình. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là “cả nhà dùng thiết bị bao nhiêu giờ”, mà còn là “khi cần nhau, các thành viên có thực sự hiện diện với nhau hay không”.

Dùng thiết bị thường xuyên không đồng nghĩa với bầu không khí gia đình xấu đi

Mối quan hệ giữa thiết bị số và đời sống gia đình không đơn giản theo công thức “càng nhiều giờ màn hình thì gia đình càng kém hạnh phúc”. Một cuộc gọi công việc bắt buộc, việc cùng con tìm thông tin, trao đổi với người thân ở xa và hành vi liên tục lướt điện thoại trong lúc người khác đang nói đều tạo ra “thời gian sử dụng thiết bị”, nhưng ý nghĩa xã hội của chúng rất khác nhau.

Điểm đáng chú ý hơn là sự thay thế và gián đoạn. Khi thời gian trên thiết bị lấy mất thời gian vốn dành cho trò chuyện, ăn cùng nhau, chăm sóc, chơi chung hoặc nghỉ ngơi bên nhau, cơ hội hình thành những tương tác tích cực giảm xuống. Khi thiết bị liên tục chen vào một tương tác đang diễn ra, vấn đề còn trực tiếp hơn: người đang nói phải chờ, lặp lại câu chuyện hoặc cạnh tranh với màn hình để giành sự chú ý.

Nghiên cứu gọi dạng gián đoạn này là technoference—sự can thiệp của công nghệ vào tương tác giữa người với người. Một tổng quan về cha mẹ có con nhỏ cho thấy việc cha mẹ bị cuốn vào smartphone có liên hệ với những thay đổi về độ nhạy cảm và khả năng phản hồi đối với trẻ; mức độ “bị hút” vào thiết bị có thể quan trọng hơn một sự gián đoạn ngắn, đơn lẻ.

Vì vậy, một gia đình sử dụng thiết bị nhiều nhưng biết tách thời điểm làm việc số khỏi thời điểm cần kết nối trực tiếp chưa chắc có bầu không khí kém tích cực. Ngược lại, thời lượng tổng thể không quá cao vẫn có thể gây khó chịu nếu mỗi cuộc trò chuyện quan trọng đều bị điện thoại cắt ngang.

Technoference làm đứt mạch chú ý và phản hồi cảm xúc như thế nào?

Tương tác gia đình được duy trì bằng nhiều tín hiệu rất nhỏ: nhìn vào người đang nói, trả lời đúng lúc, nhận ra sắc thái giọng nói, hỏi thêm khi người kia có vẻ buồn, mỉm cười hoặc thay đổi hành vi khi trẻ tìm kiếm sự chú ý. Smartphone có thể làm suy yếu chuỗi phản hồi này không phải vì bản thân màn hình “có hại”, mà vì sự chú ý của con người có giới hạn.

Khi một người chuyển sự chú ý sang tin nhắn hoặc nội dung trên điện thoại, người đối diện nhận được ít tín hiệu đáp ứng hơn. Với trẻ nhỏ, điều đó có thể biểu hiện thành việc cha mẹ phản hồi chậm hơn hoặc ít nhất quán hơn. Các nghiên cứu quan sát và tổng quan về technoference ghi nhận rằng cha mẹ sử dụng màn hình trong lúc ở cùng trẻ thường có ít tương tác hơn và mức độ phản hồi theo tín hiệu của trẻ thấp hơn.

Cơ chế tương tự xảy ra giữa người lớn. Khi một người đang chia sẻ câu chuyện nhưng đối phương liên tục nhìn điện thoại, hành vi đó có thể được diễn giải như một tín hiệu rằng cuộc trò chuyện ít quan trọng hơn thứ đang xuất hiện trên màn hình. Trong nghiên cứu về các cặp đôi, hiện tượng tập trung vào điện thoại đến mức làm người yêu hoặc bạn đời cảm thấy bị bỏ qua thường được gọi là partner phubbing. Các tổng hợp nghiên cứu gần đây nhìn chung ghi nhận mối liên hệ giữa partner phubbing với mức hài lòng và chất lượng quan hệ thấp hơn, dù phần lớn bằng chứng vẫn mang tính tương quan chứ chưa đủ để kết luận mọi trường hợp phubbing trực tiếp gây ra suy giảm quan hệ.

Tác động đặc biệt rõ khi thiết bị xuất hiện trong những thời điểm vốn có chức năng kết nối. Một nghiên cứu dân số về sử dụng thiết bị trong gia đình phát hiện việc dùng thiết bị vào bữa tối và trước khi ngủ có liên hệ với mức wellbeing gia đình thấp hơn. Đáng chú ý, chất lượng giao tiếp gia đình giải thích một phần lớn mối liên hệ giữa sử dụng thiết bị trong bữa tối và wellbeing: khoảng 87% đối với việc chính người tham gia thường xuyên dùng thiết bị trong bữa ăn và 67,8% đối với việc các thành viên khác thường xuyên sử dụng. Đây là dữ liệu quan sát, nên không chứng minh quan hệ nhân quả, nhưng nó cho thấy giao tiếp là một mắt xích quan trọng giữa hành vi dùng thiết bị và bầu không khí chung.

Những gián đoạn nhỏ có thể tích lũy thành cảm giác xa cách và xung đột

Một lần nhìn điện thoại trong lúc nói chuyện thường không đủ để thay đổi quan hệ. Vấn đề xuất hiện khi mô hình đó được lặp lại: một người nhiều lần chủ động kết nối, người kia nhiều lần phản hồi muộn hoặc chỉ phản hồi một phần. Theo thời gian, trải nghiệm “mình không được chú ý” có thể trở thành cách một thành viên diễn giải hành vi của người còn lại.

Giữa vợ chồng hoặc bạn đời

Trong quan hệ đôi lứa, điện thoại có thể trở thành nguồn xung đột khi hai người có kỳ vọng khác nhau về mức độ hiện diện. Một người cho rằng kiểm tra thông báo vài phút là bình thường; người kia lại cảm nhận hành vi đó như sự thiếu quan tâm. Khi tình huống lặp lại, tranh cãi không còn chỉ xoay quanh chiếc điện thoại mà chuyển sang những câu hỏi rộng hơn như “anh có nghe em nói không?” hoặc “việc gì cũng quan trọng hơn gia đình”.

Các nghiên cứu về partner phubbing cho thấy một cơ chế có thể liên quan đến perceived partner responsiveness—cảm nhận rằng bạn đời hiểu, quan tâm và phản hồi với mình. Khi smartphone thường xuyên làm gián đoạn sự đáp ứng này, chất lượng quan hệ có thể giảm. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng khác nhau giữa cá nhân, giới, mức hỗ trợ trong quan hệ và bối cảnh văn hóa; điều này nhắc rằng phubbing là một yếu tố quan hệ chứ không phải nguyên nhân duy nhất quyết định hạnh phúc hôn nhân.

Giữa cha mẹ và con cái

Với quan hệ cha mẹ–con, tác động còn liên quan đến việc trẻ học cách hiểu sự chú ý và phản hồi của người lớn. Nghiên cứu về parental phubbing mô tả tình huống cha mẹ ưu tiên smartphone trong lúc trẻ đang cố tương tác. Một phân tích tổng hợp năm 2023 bao gồm 42 nghiên cứu với 56.275 trẻ tìm thấy mối liên hệ đáng kể giữa parental phubbing và nhiều chỉ báo điều chỉnh cảm xúc–xã hội bất lợi ở trẻ. Điều này không đồng nghĩa mỗi lần cha mẹ dùng điện thoại đều gây tổn hại; dữ liệu cho thấy rủi ro nằm ở mô hình hành vi lặp lại và cảm nhận về quan hệ.

Giao tiếp dường như là một trong những cầu nối quan trọng. Một nghiên cứu trên 4.213 thanh thiếu niên nhận thấy mối liên hệ giữa hành vi phubbing của cả cha và mẹ với triệu chứng trầm cảm ở trẻ vị thành niên được trung gian một phần bởi chất lượng giao tiếp cha–con và mẹ–con. Những kết quả như vậy củng cố cách nhìn rằng ảnh hưởng của thiết bị không chỉ nằm trong “màn hình”, mà nằm ở những tương tác gia đình mà màn hình làm suy giảm hoặc thay đổi.

Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào thời điểm, mục đích và kiểu sử dụng

Không phải mọi lần sử dụng thiết bị trước mặt người thân đều mang cùng một thông điệp. Một người cần xử lý cuộc gọi khẩn cấp nhưng nói rõ lý do rồi quay lại cuộc trò chuyện tạo ra trải nghiệm khác với người liên tục lướt nội dung mà không phản hồi người đang ngồi cạnh.

Thời điểm sử dụng có ý nghĩa lớn. Bữa ăn, lúc trẻ kể chuyện sau giờ học, thời gian trước khi ngủ hoặc một cuộc trao đổi về vấn đề quan trọng là những thời điểm mà sự chú ý có giá trị quan hệ cao. Để thiết bị liên tục chen vào những “điểm neo” này dễ làm giảm chất lượng giao tiếp hơn việc sử dụng nó trong khoảng thời gian mỗi người đang làm việc riêng. Kết quả về sử dụng thiết bị trong bữa tối gia đình phù hợp với nhận định này.

Mục đích sử dụng cũng tạo khác biệt. Làm việc, xử lý việc gia đình, học tập hoặc phối hợp một hoạt động chung không hoàn toàn tương đương với việc rút khỏi tương tác để tiêu thụ nội dung cá nhân. Tuy vậy, mục đích chính đáng cũng không loại bỏ hoàn toàn tác động nếu người khác không biết tại sao mình đang bị ngắt kết nối. Trong quan hệ gần gũi, cảm nhận về sự đáp ứng có thể quan trọng không kém bản thân hành động sử dụng thiết bị.

Cuối cùng là kiểu sử dụng. Công nghệ được dùng như một hoạt động chung có thể tạo cơ hội trao đổi, học hỏi và phối hợp, trong khi việc mỗi thành viên chìm trong một luồng nội dung riêng dễ làm giảm tương tác trực tiếp. Nghiên cứu về parental mediation cũng cho thấy không nên gom mọi cách cha mẹ tham gia vào đời sống số của trẻ thành một nhóm: thảo luận chủ động, giám sát, đặt giới hạn và đơn thuần cùng sử dụng thiết bị có thể cho kết quả khác nhau.

Do đó, “số giờ màn hình” là một chỉ báo hữu ích nhưng khá thô khi đánh giá bầu không khí gia đình. Hai yếu tố cần xem cùng với thời lượng là thiết bị có liên tục giành mất sự chú ý khỏi người đang hiện diện hay không và gia đình còn giữ được những khoảng tương tác có chất lượng hay không.

Thiết bị số cũng có thể hỗ trợ kết nối khi trở thành công cụ chung

Chỉ tập trung vào mặt tiêu cực sẽ bỏ qua một đặc điểm quan trọng của công nghệ: cùng một thiết bị có thể vừa gây phân tâm vừa tạo điều kiện kết nối. Công nghệ số có thể hỗ trợ trao đổi thông tin, duy trì liên lạc, học tập và các hoạt động chung. Nghiên cứu về đời sống số trong gia đình cũng nhấn mạnh rằng cách cha mẹ hướng dẫn và tham gia vào hoạt động trực tuyến của con có ý nghĩa khác với việc chỉ kiểm soát thời lượng.

Điểm khác biệt nằm ở joint attention—sự chú ý chung. Khi màn hình trở thành một đối tượng để mọi người cùng bàn luận, đặt câu hỏi hoặc phối hợp hành động, nó không nhất thiết cạnh tranh với quan hệ; đôi khi chính nó cung cấp nội dung cho tương tác. Nghiên cứu về trẻ nhỏ cho thấy sự tham gia của cha mẹ trong lúc xem nội dung số có thể hỗ trợ một số dạng học tập, cho thấy việc “cùng hiện diện với màn hình” khác về chất so với để mỗi người tương tác riêng với thiết bị.

Tuy nhiên, cùng dùng thiết bị không tự động đồng nghĩa với gắn kết. Một nghiên cứu trên thanh thiếu niên cho thấy active mediation và supervision của cha mẹ có quan hệ tích cực với năng lực số, trong khi co-use không cho kết quả tích cực nhất quán khi xem xét đồng thời nhiều cách cha mẹ can thiệp. Vì thế, giá trị không nằm ở việc “cả nhà cùng nhìn một màn hình”, mà ở chất lượng trò chuyện, hướng dẫn và tương tác diễn ra xung quanh nó.

Giữ bầu không khí gia đình tích cực mà không cần loại bỏ thiết bị số

Một chiến lược thực tế hơn việc cố gắng loại bỏ công nghệ là bảo vệ một số thời điểm khỏi sự gián đoạn. Gia đình có thể ưu tiên bữa ăn, những cuộc trao đổi quan trọng hoặc một khoảng thời gian trước khi ngủ làm các “vùng chú ý” mà mọi người hạn chế kiểm tra thiết bị không cần thiết. Nghiên cứu về bữa tối gia đình cho thấy chất lượng giao tiếp là mắt xích đáng kể giữa sử dụng thiết bị và wellbeing, vì vậy mục tiêu của quy tắc không phải là giữ chiếc điện thoại ngoài tầm mắt bằng mọi giá mà là bảo vệ cuộc tương tác đang diễn ra.

Sự minh bạch cũng giúp giảm cảm giác bị bỏ qua. Khi thực sự phải dùng điện thoại trong thời gian chung, việc nói rõ “mình cần trả lời việc này rồi sẽ quay lại” tạo ranh giới cho sự gián đoạn. Điều đó không biến mọi lần sử dụng thiết bị thành vô hại, nhưng nó giúp người đối diện hiểu đây là một khoảng ngắt có chủ đích thay vì một tín hiệu rằng họ không đáng được chú ý. Cách tiếp cận này phù hợp với bằng chứng cho thấy cảm nhận về sự đáp ứng của người thân là một cơ chế quan trọng trong ảnh hưởng của phubbing đối với quan hệ.

Quy tắc cũng hiệu quả hơn về mặt quan hệ khi áp dụng cho cả người lớn lẫn trẻ em. Nếu cha mẹ yêu cầu trẻ cất điện thoại trong bữa tối nhưng bản thân liên tục kiểm tra tin nhắn, thông điệp thực tế mà trẻ nhận được khác với quy tắc được nói ra. Nghiên cứu về parental technoference và hành vi sử dụng thiết bị của trẻ cho thấy cách người lớn sử dụng công nghệ là một phần của môi trường số mà trẻ quan sát và học theo; một phân tích tổng hợp năm 2025 ghi nhận parental technoference có tương quan dương với problematic media use ở trẻ, với hệ số tổng hợp khoảng r = 0,296.

Thay vì chỉ theo dõi số phút màn hình, gia đình có thể đánh giá chất lượng sử dụng bằng những câu hỏi thực tế hơn: các cuộc trò chuyện có thường xuyên bị cắt ngang không, thành viên có phải nhắc nhiều lần mới được phản hồi không, thiết bị có trở thành nguồn tranh cãi lặp lại không, và cả nhà còn những khoảng thời gian nào thực sự chú ý đến nhau. Những dấu hiệu này gần với cơ chế mà các nghiên cứu về technoference, phubbing và giao tiếp gia đình đang đo lường hơn việc chỉ nhìn vào tổng thời lượng thiết bị.

Các hướng dẫn tâm lý về việc trẻ sử dụng công nghệ cũng thiên về cách tiếp cận đa thành phần: giới hạn phù hợp, giám sát khi cần và duy trì trao đổi thường xuyên thay vì chỉ dựa vào một lệnh cấm. Đối với bầu không khí gia đình, nguyên tắc tương tự có giá trị: công nghệ cần được đặt trong một hệ thống quy ước giúp mọi thành viên biết khi nào có thể sử dụng tự do và khi nào người đang ở trước mặt cần được ưu tiên.

Việc sử dụng thiết bị số thường xuyên có thể làm bầu không khí gia đình trở nên ít gần gũi và dễ căng thẳng hơn khi nó liên tục chen vào sự chú ý, làm giảm khả năng phản hồi, thu hẹp giao tiếp trực tiếp và khiến thành viên cảm thấy mình bị bỏ qua. Những gián đoạn nhỏ nếu lặp lại có thể tích lũy thành xung đột hoặc cảm giác xa cách trong quan hệ vợ chồng cũng như giữa cha mẹ và con cái.

Tuy nhiên, bằng chứng hiện có không ủng hộ cách hiểu rằng cứ sử dụng thiết bị nhiều là gia đình tất yếu kém hạnh phúc. Phần lớn nghiên cứu về technoference và phubbing vẫn là nghiên cứu quan sát hoặc tương quan, nên cần thận trọng với kết luận nhân quả. Điều có ý nghĩa hơn là thiết bị được dùng vào lúc nào, vì mục đích gì, có làm gián đoạn người đang hiện diện hay không và gia đình có duy trì được những khoảng tương tác thực sự đáp ứng lẫn nhau hay không. Khi công nghệ được đặt sau nhu cầu kết nối thay vì cạnh tranh với nó, gia đình có thể tiếp tục sử dụng thiết bị thường xuyên mà vẫn bảo vệ được sự ấm áp và gắn kết trong đời sống chung.