Tâm lý trẻ trong gia đình có điều kiện có thể thay đổi thế nào?

Sự thay đổi trong thái độ của trẻ không đến từ việc gia đình có nhiều tài sản hay điều kiện tốt, mà phụ thuộc vào cách trẻ được giáo dục về giá trị, trách nhiệm, sự đồng cảm và cách sử dụng những lợi thế mình đang có

Cảm giác vượt trội có thể hình thành từ nhận thức về điều kiện gia đình

Trẻ có điều kiện thường nhận thấy mình có nhiều lợi thế hơn bạn bè thông qua nhà ở, đồ dùng cá nhân, trường học, hoạt động trải nghiệm hoặc mức độ hỗ trợ từ gia đình. Nếu trẻ chưa được hướng dẫn cách nhìn nhận phù hợp, sự khác biệt về hoàn cảnh có thể được trẻ diễn giải thành sự khác biệt về giá trị con người

Một số nhận thức có thể xuất hiện:

·         Đồng nhất điều kiện vật chất với năng lực hoặc giá trị bản thân

·         Cho rằng mình đặc biệt hơn vì có nhiều cơ hội hơn

·         Đánh giá người khác dựa trên mức sống hoặc hoàn cảnh gia đình

·         Hình thành niềm tin rằng thành công chủ yếu đến từ đặc quyền sẵn có

Cơ chế tâm lý này thường liên quan đến quá trình trẻ xây dựng nhận thức về bản thân. Khi trẻ nhận được nhiều sự công nhận từ những yếu tố bên ngoài như tiền bạc, địa vị gia đình hoặc thành tích dễ đạt được nhờ nguồn lực hỗ trợ, trẻ có thể phụ thuộc nhiều hơn vào các yếu tố bên ngoài để xác định giá trị của mình

Trẻ có thể hình thành thái độ tự cao hoặc coi nhẹ người khác

Một trong những thái độ có thể xuất hiện là cảm giác ưu thế quá mức. Trẻ có thể tin rằng mình xứng đáng được ưu tiên hơn hoặc có quyền nhận được sự đối xử đặc biệt

Biểu hiện có thể bao gồm:

·         Khó chấp nhận thất bại hoặc lời góp ý

·         Có xu hướng xem thường người có ít điều kiện hơn

·         Ít quan tâm đến khó khăn của người khác

·         Kỳ vọng người khác phải đáp ứng mong muốn của mình

Tuy nhiên, điều kiện kinh tế không phải nguyên nhân trực tiếp tạo ra thái độ này. Yếu tố quan trọng hơn là cách gia đình phản hồi trước nhận thức của trẻ. Nếu trẻ được dạy rằng lợi thế vật chất là kết quả của may mắn, nỗ lực của gia đình và đi kèm trách nhiệm, trẻ có thể phát triển thái độ khiêm tốn hơn

Trẻ cũng có thể hình thành áp lực phải duy trì hình ảnh vượt trội

Bên cạnh sự tự tin thái quá, một số trẻ trong gia đình có điều kiện có thể gặp áp lực từ chính hình ảnh mà mình đang duy trì

Trẻ có thể lo lắng về:

·         Việc mất đi vị thế trong nhóm bạn bè

·         Việc không đạt được kỳ vọng cao từ gia đình

·         Việc phải luôn thể hiện sự thành công

·         Việc bị đánh giá nếu không đạt thành tích tương xứng với điều kiện sẵn có

Trong trường hợp này, vẻ ngoài tự tin không phản ánh hoàn toàn cảm nhận bên trong. Trẻ có thể phụ thuộc vào sự công nhận bên ngoài và gặp khó khăn khi đối diện với thất bại hoặc giới hạn cá nhân

Nhận thức về đặc quyền có thể ảnh hưởng đến khả năng đồng cảm

Khả năng đồng cảm của trẻ được hình thành thông qua trải nghiệm, giáo dục và sự tiếp xúc với nhiều hoàn cảnh khác nhau. Khi trẻ chỉ quen với môi trường thuận lợi và ít có cơ hội hiểu những khó khăn của người khác, trẻ có thể khó nhận biết sự khác biệt về điều kiện sống

Một số khó khăn trong phát triển sự đồng cảm có thể thể hiện qua:

·         Không hiểu vì sao người khác không có cùng cơ hội như mình

·         Cho rằng mọi người đều có điều kiện xuất phát giống nhau

·         Đánh giá kết quả của người khác mà bỏ qua hoàn cảnh

Ngược lại, trẻ có điều kiện vẫn có thể phát triển lòng trắc ẩn nếu được hướng dẫn nhìn nhận lợi thế của bản thân như một nguồn lực để chia sẻ và đóng góp

Cách gia đình định hướng giúp trẻ phát triển thái độ lành mạnh

Gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định lợi thế vật chất trở thành nền tảng phát triển hay trở thành nguyên nhân tạo ra thái độ tiêu cực

Một số định hướng có thể giúp trẻ cân bằng hơn:

·         Dạy trẻ phân biệt giữa giá trị con người và điều kiện vật chất

·         Khuyến khích trẻ tự nỗ lực thay vì chỉ dựa vào nguồn lực gia đình

·         Cho trẻ trải nghiệm nhiều môi trường và hoàn cảnh khác nhau

·         Hướng dẫn trẻ biết trân trọng sự hỗ trợ mình nhận được

·         Rèn luyện khả năng chịu trách nhiệm với lựa chọn cá nhân

·         Khuyến khích sự hợp tác thay vì cạnh tranh dựa trên địa vị

Mục tiêu không phải là khiến trẻ cảm thấy có lỗi vì gia đình có điều kiện, mà giúp trẻ hiểu rằng lợi thế đi kèm với trách nhiệm và cách sử dụng lợi thế mới phản ánh phẩm chất cá nhân

Sự vượt trội về điều kiện không quyết định hoàn toàn nhân cách của trẻ

Tâm lý trẻ trong gia đình có điều kiện có thể phát triển theo nhiều hướng khác nhau. Một số trẻ có thể hình thành sự tự tin, chủ động và khả năng tận dụng cơ hội tốt. Một số trẻ khác có thể phát triển thái độ kiêu ngạo, phụ thuộc vào đặc quyền hoặc thiếu sự thấu hiểu nếu thiếu định hướng phù hợp

Yếu tố quyết định không nằm ở việc trẻ có nhiều hay ít điều kiện, mà nằm ở cách trẻ được giúp hiểu về bản thân, người khác và trách nhiệm của mình trong xã hội