Niềm tin về tiền bạc được hình thành trong gia đình ra sao?

Nhiều niềm tin như vậy được hình thành trước khi một đứa trẻ có đủ kiến thức để hiểu tài chính theo nghĩa lý tính. Trong nghiên cứu về xã hội hóa tài chính trong gia đình — family financial socialization — gia đình được xem là một môi trường quan trọng nơi trẻ quan sát cách người lớn sử dụng tiền, nghe những thông điệp về tiền, trực tiếp trải nghiệm các quy tắc tài chính và gắn tiền với những cảm xúc nhất định.

Vì vậy, niềm tin về tiền bạc hiếm khi xuất phát từ một câu nói hay một sự kiện duy nhất. Chúng thường là kết quả của nhiều trải nghiệm lặp lại, sau đó được mỗi người diễn giải thành những “quy tắc” riêng về tiền và mang theo sang các giai đoạn sau của cuộc sống.

Trẻ học về tiền bằng cách quan sát hành vi của người lớn

Một trong những con đường hình thành niềm tin sớm nhất là quan sát. Trẻ không cần được cha mẹ ngồi xuống và giảng giải về tiền mới bắt đầu học về tiền. Chúng có thể học từ việc nhìn người lớn phản ứng khi nhận lương, thanh toán hóa đơn, mua một món đồ đắt tiền, đối diện với nợ hoặc tranh luận về chi tiêu.

Cơ chế này phù hợp với nguyên lý của lý thuyết học tập xã hội: con người có thể hình thành kỳ vọng về một hành vi thông qua việc quan sát hành vi đó và những hậu quả đi kèm. Trong lĩnh vực xã hội hóa tài chính, hành vi của cha mẹ và người chăm sóc vì thế không chỉ là hành vi cá nhân; đối với trẻ, chúng còn là dữ liệu để suy ra “tiền vận hành như thế nào”.

Chẳng hạn, một đứa trẻ thường xuyên thấy cha mẹ kiểm tra giá, cân nhắc trước khi mua và vẫn giữ được sự bình tĩnh có thể dần liên hệ tiền với việc lập kế hoạch và kiểm soát. Ngược lại, nếu mỗi lần xuất hiện hóa đơn là một lần cả nhà căng thẳng, trẻ có thể bắt đầu gắn tiền với nguy cơ hoặc bất an dù không ai trực tiếp nói rằng “tiền rất đáng sợ”.

Điều quan trọng là trẻ không sao chép hành vi một cách máy móc. Chúng diễn giải điều mình quan sát. Hai đứa trẻ cùng chứng kiến cha mẹ tiết kiệm rất chặt có thể rút ra hai kết luận khác nhau: một người cho rằng tiết kiệm là cách tạo an toàn, người kia lại cảm thấy tiền luôn thiếu và phải được giữ thật chặt. Vì thế, hành vi của người lớn là đầu vào quan trọng, nhưng niềm tin cuối cùng còn phụ thuộc vào cách trải nghiệm đó được hiểu.

Lời nói và quy tắc gia đình biến thành “kịch bản” về tiền

Bên cạnh quan sát, trẻ còn tiếp nhận những thông điệp trực tiếp về tiền thông qua lời nói, cách giải thích và các quy tắc trong nhà. Đây là phần dễ nhận thấy nhất của quá trình xã hội hóa tài chính.

Những câu lặp đi lặp lại như “nhà mình không có tiền cho việc đó”, “kiếm tiền rất khó”, “người có tiền thường ích kỷ”, “phải có tiền mới được tôn trọng” hay “đừng bao giờ nói cho người khác biết mình kiếm bao nhiêu” không chỉ truyền thông tin. Khi được lặp lại trong nhiều tình huống, chúng có thể trở thành những nguyên tắc mà trẻ dùng để lý giải quan hệ giữa tiền, an toàn, đạo đức, thành công và vị thế xã hội.

Các quy tắc gia đình cũng tạo ra thông điệp tương tự dù không được phát biểu thành lời. Một gia đình có thể yêu cầu mọi khoản chi đều phải giải trình; một gia đình khác cho con một khoản tiền nhỏ để tự quyết định; nơi khác lại hoàn toàn tránh nói về thu nhập và nợ. Qua những trải nghiệm này, trẻ học được điều gì được xem là “đúng”, “sai”, “an toàn” hoặc “không được phép” khi liên quan đến tiền.

Các mô hình nghiên cứu về xã hội hóa tài chính thường phân biệt giữa hướng dẫn trực tiếp, giao tiếp về tiền, quan sát hành vi và trải nghiệm thực tế. Sự phân biệt này rất quan trọng, bởi lời nói không phải lúc nào cũng thắng hành vi. Nếu cha mẹ liên tục nhấn mạnh phải tiết kiệm nhưng thường xuyên mua sắm bốc đồng, trẻ đang nhận hai thông điệp cạnh tranh nhau. Niềm tin được hình thành có thể phụ thuộc vào thông điệp nào xuất hiện đều đặn hơn và gắn với hậu quả rõ ràng hơn.

Cảm xúc và biến cố tài chính gắn tiền với an toàn hoặc bất an

Tiền trong gia đình không tồn tại như một khái niệm trung tính. Nó thường xuất hiện cùng cảm xúc. Những lần thiếu tiền, mất việc, mắc nợ, chuyển nhà vì khó khăn kinh tế, tranh cãi về chi phí hoặc ngược lại là những giai đoạn tài chính ổn định đều tạo nên bối cảnh cảm xúc mà trẻ trải nghiệm.

Nghiên cứu về căng thẳng kinh tế trong gia đình cho thấy áp lực tài chính có thể ảnh hưởng đến bầu không khí cảm xúc và cách các thành viên tương tác với nhau. Với trẻ, điều này tạo ra một cơ chế học khác: tiền không chỉ được hiểu qua lời giải thích mà còn được ghi nhận thông qua những trạng thái thường xuyên xuất hiện quanh nó.

Nếu chuyện tiền bạc nhiều lần đi cùng tiếng cãi vã, sự lo lắng hoặc cảm giác mất kiểm soát, một người có thể dần hình thành niềm tin rằng tiền luôn là nguồn nguy hiểm. Trong một gia đình khác, việc có một khoản dự phòng giúp cả nhà vượt qua giai đoạn khó khăn có thể khiến tiền được liên hệ mạnh hơn với cảm giác an toàn.

Tuy nhiên, không nên suy luận rằng một biến cố tài chính đơn lẻ chắc chắn tạo ra một niềm tin cố định. Ý nghĩa của sự kiện còn phụ thuộc vào mức độ lặp lại, độ tuổi của trẻ, cách người lớn giải thích tình huống và bầu không khí xung quanh nó. Một giai đoạn khó khăn được trao đổi bình tĩnh và có giới hạn rõ ràng có thể được tiếp nhận rất khác với cùng một khó khăn nhưng luôn đi kèm sợ hãi, bí mật hoặc xung đột.

Thưởng, phạt và quyền quyết định củng cố niềm tin theo thời gian

Niềm tin về tiền còn được hình thành qua những gì xảy ra sau một hành vi tài chính. Khi một hành vi thường xuyên dẫn đến được khen, bị chê, được tự chủ hoặc mất quyền quyết định, trải nghiệm đó giúp củng cố ý nghĩa mà trẻ gắn với tiền.

Ví dụ, nếu tiết kiệm luôn được khen như dấu hiệu của một “đứa trẻ ngoan”, tiết kiệm có thể dần mang thêm ý nghĩa đạo đức chứ không chỉ là một hành vi tài chính. Nếu mọi mong muốn mua sắm đều bị gắn với sự ích kỷ, người lớn sau này có thể cảm thấy tội lỗi khi chi tiền cho chính mình. Ngược lại, nếu việc mua quà thường xuyên được dùng để bù đắp sau mâu thuẫn, tiền và vật chất có thể dần được liên hệ với cách thể hiện tình cảm.

Trải nghiệm trực tiếp cũng cho trẻ cơ hội kiểm nghiệm những quy tắc đã nghe. Khi được quản lý một khoản tiền nhỏ, tham gia lựa chọn giữa hai khoản chi hoặc chứng kiến hậu quả của việc dùng hết tiền quá sớm, trẻ không chỉ nghe một nguyên tắc mà còn thấy quan hệ giữa quyết định và kết quả. Đây là lý do trải nghiệm thực tế được xem là một thành phần riêng trong nghiên cứu xã hội hóa tài chính.

Quyền lực quanh tiền cũng truyền đi thông điệp. Ai được quyền quyết định khoản chi lớn, ai luôn phải xin phép, ai biết tình hình tài chính và ai bị loại khỏi các cuộc trao đổi có thể khiến trẻ liên hệ tiền với quyền tự chủ, sự phụ thuộc hoặc khả năng kiểm soát.

Phần lớn những cơ chế củng cố này không nhất thiết được cha mẹ chủ ý thiết kế. Một gia đình có thể chỉ đang vận hành theo thói quen của chính mình, nhưng với trẻ, những phản ứng lặp lại vẫn trở thành dữ liệu về cách tiền “nên” được sử dụng và nó có ý nghĩa gì trong quan hệ giữa người với người.

Vì sao cùng một gia đình vẫn hình thành những niềm tin khác nhau?

Nếu gia đình có ảnh hưởng lớn, có thể xuất hiện một hiểu nhầm rằng anh chị em lớn lên trong cùng nhà sẽ có niềm tin về tiền giống nhau. Trên thực tế, họ không nhất thiết trải nghiệm cùng một phiên bản của gia đình.

Một biến cố tài chính xảy ra khi người con đầu đã đủ lớn để hiểu nhưng người con út còn rất nhỏ sẽ tạo ra mức độ tiếp xúc khác nhau. Các con cũng có thể được giao vai trò khác nhau, có mức độ tự chủ khác nhau hoặc có kiểu tương tác khác nhau với từng người chăm sóc. Vì vậy, “cùng cha mẹ” không đồng nghĩa với việc nhận chính xác cùng một thông điệp tài chính.

Quan trọng hơn, mỗi người còn diễn giải trải nghiệm theo cách riêng. Hai người cùng lớn lên trong hoàn cảnh thiếu thốn có thể đi theo hai hướng gần như đối lập. Một người kết luận rằng phải giữ tiền thật chặt để tránh rơi vào cảnh thiếu thốn lần nữa; người còn lại có thể muốn tiêu tiền ngay khi có vì từng cảm nhận rằng tiền luôn có thể biến mất.

Điểm này tạo ra giới hạn quan trọng cho mọi kết luận về ảnh hưởng của gia đình: gia đình góp phần hình thành niềm tin nhưng không quyết định hoàn toàn niềm tin. Những trải nghiệm sau này với bạn bè, học tập, công việc, thu nhập và các mối quan hệ khác cũng có thể củng cố, cạnh tranh hoặc làm thay đổi cách một người hiểu về tiền.

Vì thế, khi tìm nguồn gốc của một niềm tin tài chính, điều cần xem xét không chỉ là “gia đình tôi đã làm gì”, mà còn là “tôi đã hiểu điều đó như thế nào”.

Nhìn lại trải nghiệm gia đình để nhận diện nguồn gốc niềm tin về tiền

Muốn nhận diện một niềm tin hiện tại có liên quan đến trải nghiệm gia đình hay không, có thể bắt đầu từ những mẫu lặp lại thay vì cố tìm một sự kiện duy nhất. Hãy nhớ lại người lớn thường làm gì khi có tiền hoặc thiếu tiền, những câu nào về tiền được nói nhiều nhất, những thời điểm tài chính nào tạo cảm xúc mạnh và ai thường có quyền quyết định các vấn đề liên quan đến tiền.

Sau đó, có thể đối chiếu các trải nghiệm ấy với những nhận định mà mình hiện xem là hiển nhiên. Chẳng hạn, nếu một người luôn cảm thấy phải có một khoản tiền rất lớn mới được phép thư giãn, câu hỏi hữu ích không chỉ là “tôi có tiết kiệm đủ chưa” mà còn là “trong gia đình trước đây, tiền và cảm giác an toàn đã được liên kết với nhau như thế nào”.

Một dấu hiệu đáng chú ý là khi cùng một thông điệp xuất hiện qua nhiều kênh: người lớn vừa nói một điều, vừa hành động theo điều đó, các quy tắc trong nhà cũng củng cố nó và những cảm xúc mạnh tiếp tục gắn với nó. Khi ấy, một giả định về tiền có nhiều cơ hội được lặp lại đến mức trở thành điều “đương nhiên” trong cách nhìn của một người.

Mục đích của việc nhìn lại không phải là quy trách nhiệm cho cha mẹ hay coi mọi khó khăn tài chính hiện tại đều bắt nguồn từ tuổi thơ. Giá trị của việc truy nguồn nằm ở chỗ phân biệt được đâu là một kết luận được hình thành trong một bối cảnh gia đình cụ thể và đâu là thực tế khách quan về tiền. Chỉ riêng sự phân biệt này đã giúp giải thích vì sao có những niềm tin về tiền rất khó nhận ra: chúng thường được học từ lâu đến mức người sở hữu chúng không còn cảm thấy đó là một “niềm tin”, mà chỉ thấy đó là cách thế giới vốn vận hành.

Niềm tin về tiền bạc trong gia đình được hình thành qua nhiều lớp trải nghiệm: trẻ quan sát cách người lớn hành động, tiếp nhận lời nói và quy tắc, gắn tiền với cảm xúc từ các biến cố, học qua hậu quả của những quyết định và diễn giải vị trí của tiền trong các mối quan hệ.

Ảnh hưởng đó có thể sâu vì diễn ra lặp lại trong những năm đầu đời, nhưng không mang tính định mệnh. Gia đình cung cấp những trải nghiệm ban đầu; mỗi người tiếp nhận và diễn giải chúng theo cách riêng, rồi tiếp tục chịu ảnh hưởng từ những trải nghiệm về sau. Vì vậy, hiểu niềm tin về tiền bạc bắt đầu từ đâu không chỉ là nhớ lại cha mẹ từng nói gì, mà còn là nhận ra những mô hình đã được quan sát, cảm nhận và lặp lại đủ lâu để trở thành một phần trong cách mình nhìn về tiền.