Giá trị công việc chăm sóc gia đình trong phân chia trách nhiệm kinh tế

Vì vậy, cách nhìn hợp lý không phải là đặt thu nhập và công việc chăm sóc ở hai phía đối lập, mà là xem chúng như hai dạng đóng góp khác nhau vào cùng một hệ thống kinh tế hộ gia đình. Thu nhập cung cấp khả năng thanh toán; công việc chăm sóc cung cấp thời gian và dịch vụ, đồng thời có thể giúp những thành viên khác duy trì khả năng làm việc có thu nhập. Khi phân chia trách nhiệm kinh tế, điều cần đánh giá là tổng đóng góp và tổng chi phí mà mỗi người đang gánh, chứ không chỉ là số tiền chuyển vào tài khoản chung.

Công việc chăm sóc không có lương vẫn tạo ra giá trị kinh tế

Một hoạt động không được trả lương không đồng nghĩa với việc hoạt động đó không có giá trị kinh tế. Điểm khác biệt chủ yếu nằm ở cơ chế trao đổi: công việc có lương được thị trường định giá bằng tiền, còn nhiều hoạt động chăm sóc trong gia đình được thực hiện trực tiếp giữa các thành viên nên không phát sinh hóa đơn hay tiền công.

Giá trị này có thể thấy rõ khi đặt câu hỏi ngược lại: nếu công việc đó không được thành viên gia đình thực hiện thì điều gì sẽ xảy ra? Gia đình có thể phải thuê người chăm trẻ, mua thêm dịch vụ ăn uống, thuê người làm việc nhà, sử dụng dịch vụ chăm sóc người cao tuổi hoặc một thành viên khác phải giảm thời gian làm việc để đảm nhận các nhiệm vụ này. Dù phương án nào được chọn, gia đình đều phải sử dụng thêm tiền hoặc thời gian.

Đó cũng là lý do dữ liệu sử dụng thời gian được dùng rộng rãi trong nghiên cứu về lao động và kinh tế chăm sóc. Các tổ chức như ILO, UN Women và OECD quan tâm tới loại dữ liệu này vì tiền lương không phản ánh đầy đủ lượng lao động được thực hiện bên ngoài thị trường. Việc một hoạt động không xuất hiện dưới dạng thu nhập vì thế không đủ để kết luận rằng đóng góp kinh tế của nó bằng không.

Tuy nhiên, cũng không nên coi mọi khoảng thời gian ở nhà là công việc chăm sóc có cùng giá trị. Thời gian thực sự dành cho trách nhiệm chăm sóc, mức độ ràng buộc, cường độ công việc và khả năng chủ động sử dụng thời gian đều cần được xem xét. Một giờ phải trực tiếp chăm một người phụ thuộc khác với một giờ ở nhà nhưng hoàn toàn có thể dành cho mục đích cá nhân.

Công việc chăm sóc tác động đến kinh tế gia đình qua nhiều cơ chế

Giá trị của công việc chăm sóc không chỉ nằm ở những dịch vụ được tạo ra trực tiếp. Nó còn tác động đến cách các thành viên khác sử dụng thời gian và tạo thu nhập.

Cơ chế đầu tiên là thay thế dịch vụ thị trường. Khi một thành viên tự thực hiện công việc mà nếu thuê bên ngoài gia đình phải trả tiền, nguồn lực tài chính được giữ lại cho các nhu cầu khác. Điều đó không có nghĩa toàn bộ số tiền thuê dịch vụ giả định trở thành “thu nhập” của người chăm sóc, nhưng nó cho thấy công việc của họ có một giá trị thay thế có thể nhận diện được.

Cơ chế thứ hai là chi phí cơ hội. Người dành nhiều thời gian cho chăm sóc có thể phải giảm giờ làm, từ chối một công việc đòi hỏi thời gian dài hơn, trì hoãn đào tạo hoặc khó duy trì nhịp phát triển nghề nghiệp. Trong trường hợp đó, chi phí kinh tế của việc chăm sóc không chỉ là số giờ đã bỏ ra mà còn có thể bao gồm một phần cơ hội thu nhập bị mất.

Cơ chế thứ ba là hỗ trợ khả năng tạo thu nhập của thành viên khác. Nếu một người đảm nhận phần lớn việc chăm con và công việc gia đình, người còn lại có thể có nhiều thời gian hơn cho công việc có lương. Vì thế, thu nhập xuất hiện dưới tên một người đôi khi được tạo ra trong một sự phân công lao động mà cả hai cùng tham gia theo những cách khác nhau.

Điều này không có nghĩa có thể quy toàn bộ thu nhập của người đi làm thành thành quả của người chăm sóc. Thu nhập còn phụ thuộc vào nghề nghiệp, kỹ năng, vốn, thời gian lao động và nhiều yếu tố khác. Ý nghĩa của cơ chế này chỉ là: khi đánh giá đóng góp của hai người, không nên tách thu nhập có lương khỏi hệ thống chăm sóc đã giúp gia đình duy trì khả năng tạo ra thu nhập đó.

Có thể nhìn nhận giá trị chăm sóc bằng những thước đo nào?

Không có một con số duy nhất có thể phản ánh chính xác mọi dạng công việc chăm sóc. Trong kinh tế hộ gia đình, một số cách tiếp cận có thể được sử dụng để làm phần đóng góp này rõ hơn.

Chi phí thay thế

Cách thứ nhất là đặt câu hỏi: nếu gia đình phải mua một dịch vụ tương đương trên thị trường thì phải chi bao nhiêu?

Về nguyên tắc, có thể xác định những nhiệm vụ thực tế đang được thực hiện, ước lượng thời gian và đối chiếu với chi phí của dịch vụ tương tự. Cách tiếp cận này đặc biệt hữu ích khi gia đình muốn thấy rằng việc chăm sóc không lương đang thay thế một khoản chi có thật.

Giới hạn của phương pháp là dịch vụ gia đình hiếm khi hoàn toàn giống dịch vụ mua ngoài thị trường. Một người có thể cùng lúc trông con, nấu ăn và xử lý việc nhà; chất lượng, trách nhiệm và thời gian cũng khác nhau. Vì vậy, chi phí thay thế nên được coi là một mức tham chiếu, không phải hóa đơn mà người chăm sóc phải được thanh toán từng giờ.

Chi phí cơ hội

Cách thứ hai là xem xét người chăm sóc đã phải từ bỏ cơ hội kinh tế nào vì trách nhiệm chăm sóc.

Nếu một người chuyển từ làm toàn thời gian sang bán thời gian để chăm con, phần thu nhập bị giảm là một tín hiệu tương đối rõ. Trong những trường hợp khác, tác động có thể khó đo hơn, chẳng hạn bỏ lỡ cơ hội thăng tiến hoặc phải lựa chọn công việc linh hoạt nhưng có mức thu nhập thấp hơn.

Cần thận trọng ở đây: không nên mặc định mọi chênh lệch thu nhập đều do công việc chăm sóc gây ra. Chỉ những hạn chế có quan hệ thực tế với trách nhiệm chăm sóc mới nên được đưa vào đánh giá.

Thời gian, cường độ và mức độ ràng buộc

Khi việc quy đổi thành tiền quá giả tạo, cách thực tế hơn là đo trực tiếp gánh nặng thời gian và trách nhiệm.

Một gia đình có thể xem xét số giờ chăm sóc trong một tuần, những khoảng thời gian bắt buộc phải có mặt, các nhiệm vụ không thể trì hoãn và mức độ một người phải điều chỉnh lịch cá nhân để đáp ứng nhu cầu của người khác. Nhật ký sử dụng thời gian trong một vài tuần thường giúp làm rõ sự phân công tốt hơn cảm giác chủ quan rằng “ai cũng làm nhiều”.

Ba cách tiếp cận trên không nên cộng cơ học với nhau. Chi phí thay thế, chi phí cơ hội và tác động đến khả năng tạo thu nhập có thể phản ánh những phần trùng nhau của cùng một sự phân công lao động. Mục tiêu của việc đo lường là làm rõ đóng góp và chi phí để hỗ trợ một quyết định công bằng hơn, không phải tạo ra một con số càng lớn càng tốt.

Công bằng tài chính không nhất thiết là mỗi người trả một nửa

Một trong những hiểu nhầm phổ biến nhất là đồng nhất công bằng với việc hai người đóng góp số tiền giống nhau.

Cách chia 50/50 có thể hợp lý khi hai người có thu nhập, thời gian chăm sóc và mức độ ràng buộc tương đối tương đương. Nhưng khi một người giảm khả năng kiếm tiền để đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc, yêu cầu người đó vừa gánh phần lớn chăm sóc vừa đóng một nửa chi phí bằng tiền có thể tạo ra hai tầng nghĩa vụ cùng lúc.

Ngược lại, việc đang thực hiện một phần công việc chăm sóc cũng không tự động miễn trừ mọi trách nhiệm tài chính. Nếu một người có thu nhập hoặc nguồn lực đáng kể trong khi khối lượng chăm sóc thực tế không lớn, khả năng đóng góp bằng tiền vẫn cần được tính đến.

Một cách đánh giá cân bằng hơn là xem xét đồng thời ba biến số: khả năng đóng góp tài chính, khối lượng đóng góp bằng thời gian và chăm sóc, và chi phí hoặc rủi ro mà sự phân công đó tạo ra cho từng người.

Ví dụ, nếu một người tạo ra phần lớn thu nhập còn người kia tạm thời giảm giờ làm để chăm con, việc người có thu nhập cao hơn thanh toán tỷ lệ lớn hơn trong các chi phí chung không nhất thiết có nghĩa họ đang “gánh thay” người còn lại. Phần chênh lệch tiền mặt có thể là mặt còn lại của sự phân công trong đó người thứ hai đang đóng góp nhiều hơn bằng thời gian chăm sóc.

Điểm quan trọng là không cố ép hai dạng đóng góp khác nhau thành cùng một đơn vị. Tiền và thời gian có thể được so sánh để ra quyết định, nhưng không cần phải trở thành hai con số hoàn toàn tương đương.

Công nhận giá trị chăm sóc cần được phản ánh trong cách quản lý tiền

Nếu gia đình chỉ nói rằng công việc chăm sóc “rất quan trọng” nhưng toàn bộ quyền tiếp cận tiền, tiết kiệm và quyết định tài chính vẫn nằm ở người có thu nhập, sự công nhận đó chưa được chuyển thành thực tế kinh tế.

Trước hết, chi phí chung nên được phân bổ dựa trên khả năng tài chính sau khi đã xét đến phân công chăm sóc. Một người đang đảm nhận nhiều công việc không lương và vì thế có thu nhập thấp hơn không nhất thiết phải cố đóng cùng số tiền với người còn lại chỉ để chứng minh rằng mình cũng “có trách nhiệm”.

Tiếp theo, người chăm sóc cần có khả năng tiếp cận nguồn lực cho cả nhu cầu chung và nhu cầu cá nhân hợp lý. Việc phải xin tiền cho mọi khoản chi trong khi đang thực hiện một lượng lớn công việc cho gia đình dễ biến sự phụ thuộc về thu nhập thành sự phụ thuộc về quyền quyết định.

Tương tự, kế hoạch tiết kiệm dài hạn không nên chỉ bảo vệ người đang có lương. Nếu sự phân công chung khiến một thành viên giảm khả năng tích lũy độc lập, gia đình có thể dành một phần nguồn lực chung cho tiết kiệm, dự phòng và các hình thức bảo vệ tài chính dành cho cả hai. Cách thực hiện cụ thể phụ thuộc hoàn cảnh, nhưng nguyên tắc là rủi ro dài hạn do sự phân công chung tạo ra không nên mặc nhiên dồn vào một người.

Quyền tham gia quyết định cũng là một phần của trách nhiệm kinh tế. Người tạo ra ít tiền mặt hơn không vì thế mất quyền tham gia vào những quyết định liên quan đến ngân sách, tiết kiệm hoặc các ưu tiên tài chính chung, nếu họ đang đóng góp đáng kể bằng lao động chăm sóc.

Như vậy, công nhận giá trị công việc chăm sóc gia đình không nhất thiết có nghĩa một người phải trả “lương” cho người kia. Điều quan trọng hơn là cơ chế tài chính của gia đình phản ánh đúng sự phân công lao động mà cả hai đang dựa vào.

Cần đặt giới hạn để việc công nhận không trở thành một phép tính cứng nhắc

Việc nhìn nhận công việc chăm sóc như một đóng góp kinh tế giúp sửa một thiên lệch quan trọng: chỉ nhìn thấy tiền mà không nhìn thấy lao động tạo ra điều kiện để đời sống gia đình vận hành. Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng có giới hạn.

Không phải mọi hành động chăm sóc đều cần được ghi thành một khoản nợ giữa các thành viên. Quan hệ gia đình còn chứa yếu tố tình cảm, nghĩa vụ tự nguyện và sự hỗ trợ qua lại mà một mức giá thị trường không thể mô tả đầy đủ. Việc định giá chỉ hữu ích khi nó làm rõ sự phân công và giúp xử lý bất cân xứng; nếu biến mọi việc nhỏ thành hóa đơn, công cụ kinh tế có thể làm sai mục đích ban đầu.

Cũng không nên chỉ đếm số giờ. Hai giờ chăm sóc có mức độ ràng buộc rất khác nhau tùy người được chăm sóc, trách nhiệm phải gánh và khả năng làm việc khác trong cùng khoảng thời gian. Vì vậy, thời gian nên đi cùng với bối cảnh thực tế.

Một dấu hiệu đáng chú ý là khi sự phân công tạo ra bất cân xứng kéo dài: một người vừa đảm nhận phần lớn chăm sóc vừa phải đóng tiền vượt quá khả năng của mình; người chăm sóc không có khả năng tiếp cận nguồn tài chính chung; hoặc người tạo thu nhập coi tiền là cơ sở để có quyền quyết định cao hơn. Ở chiều ngược lại, cũng cần xem xét lại nếu một người viện dẫn công việc chăm sóc để tránh các trách nhiệm đã thống nhất trong khi khối lượng chăm sóc thực tế hoặc khả năng đóng góp của họ đã thay đổi.

Bởi vậy, phân chia trách nhiệm kinh tế không nên là một thỏa thuận bất biến. Khi con nhỏ đi học, người thân hết giai đoạn cần chăm sóc, một người trở lại làm việc hoặc thu nhập của các thành viên thay đổi, cơ sở của sự phân chia cũng thay đổi. Việc rà soát lại giúp sự công nhận giá trị chăm sóc bám vào thực tế thay vì trở thành một đặc quyền hoặc nghĩa vụ cố định.

Công việc chăm sóc gia đình không được trả lương nên được nhìn nhận như một dạng đóng góp kinh tế thực sự nhưng khác với thu nhập tiền mặt. Nó tạo ra dịch vụ cho gia đình, có thể thay thế chi phí thị trường, làm phát sinh chi phí cơ hội cho người thực hiện và hỗ trợ khả năng tạo thu nhập của các thành viên khác.

Vì thế, phân chia trách nhiệm tài chính công bằng không nhất thiết là chia đôi mọi hóa đơn. Cách phù hợp hơn là xem xét đồng thời tiền, thời gian chăm sóc, khả năng chi trả, cơ hội thu nhập bị hạn chế và rủi ro tài chính mà mỗi người đang gánh. Việc định giá bằng chi phí thay thế hay chi phí cơ hội có thể giúp làm rõ vấn đề, nhưng chỉ nên đóng vai trò tham chiếu chứ không biến quan hệ gia đình thành một hệ thống tính công theo giờ.

Khi giá trị công việc chăm sóc gia đình được phản ánh trong cả cách chia chi phí, khả năng tiếp cận tiền, tiết kiệm dài hạn và quyền tham gia quyết định, trách nhiệm kinh tế mới được đánh giá dựa trên toàn bộ đóng góp của các thành viên thay vì chỉ dựa trên người đứng tên trên bảng lương.