Chênh lệch thu nhập ảnh hưởng quyền lực gia đình như thế nào?

Vì vậy, chênh lệch thu nhập và quyền lực gia đình thường có liên hệ nhưng không đồng nhất. Người kiếm nhiều hơn có thể có vị thế thương lượng thuận lợi hơn vì họ kiểm soát nhiều nguồn lực kinh tế hơn. Tuy nhiên, thu nhập chỉ là một nguồn tạo quyền lực bên cạnh tài sản, khả năng kiếm tiền lâu dài, việc làm, học vấn, phân công lao động, chuẩn mực giới và cách hai người tổ chức tài chính chung. Các nghiên cứu về quyết định tài chính trong hộ gia đình cũng cho thấy thu nhập tương đối có vai trò đáng kể nhưng không giải thích toàn bộ cán cân quyền lực.

Chênh lệch thu nhập tác động quyền lực qua vị thế thương lượng

Cơ chế quan trọng nhất là vị thế thương lượng. Khi một người có thu nhập ổn định, khả năng tự trang trải cuộc sống và nhiều lựa chọn kinh tế hơn, họ thường có khả năng bảo vệ sở thích của mình tốt hơn trong các quyết định chung. Việc phản đối một khoản chi, đề nghị thay đổi phân công lao động hay từ chối một quyết định bất lợi trở nên khả thi hơn khi người đó ít phụ thuộc kinh tế vào bạn đời.

Các mô hình thương lượng trong kinh tế học gia đình gọi một phần của cơ chế này là sức mạnh của “phương án bên ngoài”: điều gì sẽ xảy ra nếu hai bên không đạt được thỏa thuận. Robert Pollak lưu ý rằng thu nhập hiện tại thậm chí chưa phải thước đo hoàn hảo; mức lương tiềm năng và năng lực tự tạo thu nhập có thể quan trọng hơn, bởi chúng phản ánh khả năng một người tự bảo đảm đời sống nếu hoàn cảnh gia đình thay đổi.

Điều đó giải thích vì sao hai người cùng kiếm 20 triệu đồng mỗi tháng chưa chắc có vị thế giống nhau. Một người có tài sản riêng, nghề nghiệp dễ tìm việc và khoản tiết kiệm đáng kể có thể ít phụ thuộc hơn người có cùng thu nhập nhưng không có dự phòng và rất khó quay lại thị trường lao động.

Bằng chứng thực nghiệm phù hợp với cơ chế này nhưng đồng thời cho thấy mối quan hệ không tuyệt đối. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu hộ gia đình Italy giai đoạn 1989–2010 nhận thấy xác suất người vợ chịu trách nhiệm về các quyết định kinh tế và tài chính tăng khi thu nhập, học vấn và một số nguồn lực của cô tiến gần hoặc vượt chồng. Tuy nhiên, việc làm và sự chuyên môn hóa vai trò trong gia đình cũng ảnh hưởng đến người thực sự đảm nhận quyết định.

Quyền lực gia đình không chỉ nằm ở người giữ tiền

Một sai lầm phổ biến là nhìn vào người quản lý tài khoản rồi kết luận rằng người đó có nhiều quyền lực hơn. Quản lý tiền là một nhiệm vụ; quyền lực là khả năng làm cho lựa chọn của mình có trọng lượng trong kết quả cuối cùng. Hai yếu tố này có thể trùng nhau nhưng cũng có thể hoàn toàn khác nhau.

Một người có thể thanh toán hóa đơn, lập ngân sách và thực hiện giao dịch hằng ngày nhưng những quyết định lớn như mua nhà, đầu tư hay thay đổi công việc lại do người kia quyết định. Ngược lại, một người không trực tiếp quản lý tiền vẫn có thể sở hữu quyền phủ quyết rất mạnh đối với các khoản chi lớn.

Quyền lực cũng mang tính theo lĩnh vực. Một người có thể ảnh hưởng nhiều hơn đến đầu tư và tiết kiệm, trong khi người còn lại quyết định phần lớn vấn đề sinh hoạt hoặc phân bổ thời gian gia đình. Các nghiên cứu thực nghiệm về quyết định chung cho thấy cả hai vợ chồng thường cùng tạo ảnh hưởng, thay vì tồn tại một “người quyết định duy nhất” cho mọi vấn đề. Trong một thí nghiệm hộ gia đình ở nông thôn Trung Quốc, ảnh hưởng của người vợ đối với quyết định chung tăng khi phần thu nhập cô đóng góp lớn hơn, dù trong bối cảnh nghiên cứu đó nam giới trung bình vẫn có ảnh hưởng mạnh hơn.

Do đó, muốn đánh giá chênh lệch thu nhập có thực sự tạo ra chênh lệch quyền lực hay không, cần quan sát ít nhất ba câu hỏi: ai có khả năng đề xuất lựa chọn, ai có khả năng bác bỏ lựa chọn và ai phải chịu hậu quả lớn hơn nếu hai người không đồng thuận.

Phụ thuộc kinh tế có thể làm tiếng nói của một người yếu đi

Tác động của thu nhập thường rõ nhất khi khoảng cách thu nhập biến thành sự phụ thuộc. Nếu một người gần như không có thu nhập riêng, không có khoản tiền cá nhân và khó tự đáp ứng các nhu cầu cơ bản, chi phí của việc bất đồng với người kiếm tiền chính sẽ cao hơn.

Trong trường hợp đó, quyền lực không nhất thiết xuất hiện dưới dạng mệnh lệnh trực tiếp. Nó có thể thể hiện tinh tế hơn: người thu nhập thấp thường xuyên phải xin ý kiến trước những khoản chi nhỏ, ít dám phản đối quyết định tài chính, hoặc tự điều chỉnh mong muốn vì cho rằng mình “không phải người làm ra tiền”.

Tuy nhiên, một tháng kiếm ít hơn không đồng nghĩa quyền lực sẽ lập tức giảm. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu dọc về việc phân bổ tiền cá nhân giữa các cặp vợ chồng trẻ cho thấy cán cân thương lượng có thể khá ổn định và không phản ứng mạnh với những thay đổi thu nhập tương đối chỉ mang tính tạm thời. Điều này gợi ý rằng quyền lực thường gắn với nguồn lực dài hạn, kỳ vọng nghề nghiệp và cấu trúc quan hệ đã hình thành, chứ không chỉ với bảng lương của từng tháng.

Vì thế cần phân biệt một người đang tạm thời kiếm ít hơn với một người phụ thuộc kinh tế mang tính cấu trúc. Nghỉ việc vài tháng để học tập, chăm con hoặc chuyển nghề trong một quan hệ vẫn bảo đảm quyền tiếp cận tiền và quyền quyết định khác rất xa việc một người lâu dài không có nguồn lực riêng và gần như mọi lựa chọn đều phụ thuộc vào người còn lại.

Khi vợ kiếm nhiều hơn chồng, thu nhập chưa chắc chuyển thành quyền lực tương ứng

Theo logic nguồn lực đơn thuần, khi thu nhập của người vợ tăng tương đối so với chồng, khả năng thương lượng của cô cũng nên tăng. Một số nghiên cứu về quyết định hộ gia đình thực sự tìm thấy xu hướng này. Nhưng trong quan hệ khác giới, chuẩn mực về vai trò giới có thể làm cho quá trình chuyển đổi từ tiền sang quyền lực phức tạp hơn.

Nghiên cứu của Bertrand, Kamenica và Pan tại Mỹ chỉ ra nhiều mô hình hành vi liên quan đến tình huống người vợ kiếm nhiều hơn chồng, bao gồm sự khác biệt về việc nhà và mức độ hài lòng hôn nhân. Các tác giả giải thích một phần kết quả bằng chuẩn mực truyền thống cho rằng người chồng nên là người kiếm tiền chính.

Điều đáng chú ý là không nên biến phát hiện này thành quy luật kiểu “vợ kiếm nhiều hơn thì hôn nhân bất ổn”. Một nghiên cứu sau đó sử dụng dữ liệu Phần Lan đưa ra lời giải thích khác cho một trong những mô hình thu nhập nổi bật mà nghiên cứu trước gắn với chuẩn mực giới. Điều này cho thấy bằng chứng về cơ chế cụ thể vẫn cần được diễn giải thận trọng.

Ý nghĩa quan trọng đối với quyền lực gia đình là: tài nguyên kinh tế không tồn tại trong chân không. Nếu môi trường xã hội hoặc chính hai người vẫn coi thu nhập cao hơn của chồng là trạng thái “đúng chuẩn”, người vợ kiếm nhiều hơn có thể không nhận được mức gia tăng quyền quyết định tương xứng. Thậm chí cô có thể bù đắp sự đảo ngược vai trò kinh tế bằng cách gánh thêm một số trách nhiệm truyền thống.

Ngược lại, trong một quan hệ không gắn giá trị cá nhân với vai trò “trụ cột”, cùng một khoảng chênh lệch thu nhập có thể tạo ra rất ít căng thẳng về quyền lực.

Vì sao cùng một khoảng cách thu nhập lại tạo ra kết quả khác nhau?

Thu nhập chỉ là một phần của hệ thống nguồn lực. Một nghiên cứu theo dõi các cặp đôi trong tám năm cho thấy mức lương, việc làm và các đặc điểm kinh tế tương đối liên quan đến việc ai đảm nhận quyết định tài chính, nhưng sức khỏe, khả năng nhận thức và các đặc điểm phi kinh tế cũng đóng vai trò.

Tài sản và khả năng kiếm tiền dài hạn là lớp đầu tiên. Người hiện có thu nhập thấp nhưng sở hữu nhà, tiết kiệm hoặc nghề nghiệp có giá trị thị trường cao có thể không thực sự phụ thuộc. Ngược lại, một mức lương cao hiện tại chưa chắc đem lại nhiều quyền lực nếu thu nhập đó không ổn định hoặc phần lớn nguồn lực quan trọng do người kia kiểm soát.

Phân công lao động là lớp thứ hai. Nếu một người dành nhiều năm chăm con và làm việc nhà, chênh lệch thu nhập có thể một phần được tạo ra bởi chính cách gia đình phân bổ thời gian. Trong tình huống này, coi tiền lương là thước đo duy nhất của “đóng góp” dễ biến một sự phân công chung thành bất lợi quyền lực cho người làm nhiều lao động không được trả lương.

Chuẩn mực giới và văn hóa tiếp tục quyết định nguồn lực nào được xem là hợp pháp để tạo tiếng nói. Cùng một mức thu nhập tương đối có thể gắn với quyền quyết định rất khác nhau giữa các môi trường xã hội.

Cuối cùng là cấu trúc tình cảm và sự phụ thuộc ngoài kinh tế. Nghiên cứu về quyền lực trong các cặp đôi lâu dài cho thấy các nguồn quyền lực mang tính cá nhân và quan hệ có thể dự đoán cảm nhận quyền lực tốt hơn các chỉ báo kinh tế trong một số mẫu nghiên cứu. Nói cách khác, tiền quan trọng nhưng không phải nguồn duy nhất khiến một người có khả năng tác động đến người kia.

Vì vậy, không tồn tại một tỷ lệ như “người đóng góp 70% thu nhập sẽ có 70% quyền lực”. Quan hệ giữa nguồn lực và quyền lực phụ thuộc vào cách nguồn lực đó thay đổi khả năng lựa chọn, mức độ phụ thuộc và tính chính danh của tiếng nói mỗi người.

Khi nào chênh lệch thu nhập thực sự trở thành mất cân bằng quyền lực?

Khoảng cách thu nhập tự nó không phải vấn đề. Một cặp đôi có thể chênh lệch thu nhập rất lớn nhưng vẫn duy trì quyền tiếp cận nguồn lực và khả năng tham gia quyết định tương đối cân bằng.

Dấu hiệu đáng chú ý xuất hiện khi thu nhập bắt đầu được sử dụng như cơ sở mặc định để xác định quyền quyết định: người kiếm nhiều hơn mặc nhiên có quyền phủ quyết, người kiếm ít hơn phải giải trình mọi khoản chi, lao động chăm sóc không được coi là đóng góp, hoặc một bên gần như không có nguồn lực tài chính mà mình có thể chủ động sử dụng.

Một cách hữu ích để giảm nguy cơ này là tách ba vấn đề thường bị nhập làm một: mức đóng góp bằng tiền, quyền tiếp cận nguồn lực và quyền tham gia quyết định. Ba yếu tố đó không nhất thiết phải có cùng tỷ lệ.

Chẳng hạn, một gia đình có thể thống nhất rằng người có chuyên môn hơn xử lý đầu tư, nhưng các quyết định vượt một ngưỡng nhất định phải có sự đồng thuận. Hai người cũng có thể duy trì một khoản chi tiêu cá nhân mà mỗi bên được tự quyết, đồng thời bảo đảm cả hai đều biết tình trạng tài chính chung và có khả năng tiếp cận nguồn lực cần thiết.

Khi một người tạm thời giảm thu nhập để chăm sóc gia đình, việc định kỳ nhìn lại phân công lao động cũng quan trọng. Nếu thu nhập của người kia tăng nhờ được giải phóng khỏi phần lớn công việc chăm sóc, chỉ so sánh tiền lương có thể đánh giá sai cách hai người thực sự tạo ra nguồn lực cho gia đình.

Mục tiêu vì thế không nhất thiết là chia mọi quyết định đúng 50/50. Điều quan trọng hơn là không để thu nhập trở thành quyền phủ quyết mặc định, và không để sự phụ thuộc kinh tế khiến một người mất khả năng tham gia những quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của mình.

Chênh lệch thu nhập có thể làm thay đổi quyền lực giữa vợ chồng vì nó ảnh hưởng đến nguồn lực, mức độ phụ thuộc và vị thế thương lượng của mỗi người. Người có khả năng kinh tế độc lập hơn thường có nhiều điều kiện để bảo vệ lựa chọn của mình, nhưng thu nhập hiện tại không phải thước đo duy nhất của quyền lực.

Tài sản, tiềm năng nghề nghiệp, việc làm, phân công lao động, chuẩn mực giới và cấu trúc của chính mối quan hệ đều có thể làm mối liên hệ này mạnh lên, yếu đi hoặc thay đổi hướng. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là “ai kiếm nhiều hơn?”, mà còn là “khoảng cách thu nhập đó có khiến một người có nhiều quyền lựa chọn hơn và người kia phải phụ thuộc nhiều hơn hay không?”. Khi quyền tiếp cận nguồn lực và quyền tham gia quyết định vẫn được bảo đảm cho cả hai, chênh lệch thu nhập không nhất thiết phải trở thành chênh lệch quyền lực.