Thái độ đối với tiền bạc định hình hành vi tài chính thế nào?

Nghiên cứu kinh điển của Yamauchi và Templer cho thấy thái độ với tiền không phải một đặc điểm duy nhất. Phân tích của họ xác định những chiều như quyền lực–địa vị, xu hướng giữ tiền và chuẩn bị cho tương lai, sự nghi ngờ và lo âu về tiền. Vì vậy, hỏi một người có “thái độ tích cực hay tiêu cực với tiền” thường chưa đủ; điều quan trọng hơn là họ đang gán ý nghĩa gì cho tiền.

Cách tiếp cận của OECD cũng tách biệt kiến thức tài chính, hành vi tài chính và thái độ tài chính khi đánh giá năng lực tài chính của người trưởng thành. Khảo sát OECD/INFE năm 2023 áp dụng cách tiếp cận này tại 39 quốc gia và nền kinh tế. Điều đó phản ánh một điểm quan trọng: biết điều gì nên làm và thực sự làm điều đó là hai chuyện khác nhau, còn thái độ chính là một trong những yếu tố có thể nối hoặc làm đứt khoảng cách giữa hai phần này.

Thái độ với tiền tác động qua cách ta diễn giải quyết định

Ảnh hưởng của thái độ đối với tiền bạc thường không diễn ra theo kiểu “nghĩ thế nào thì chắc chắn làm thế ấy”. Nó hoạt động qua một chuỗi trung gian: cách cá nhân nhìn nhận tình huống → cảm xúc được kích hoạt → điều gì được ưu tiên → hành động nào trở nên hấp dẫn hơn.

Ví dụ, cùng đứng trước một khoản tiền chưa sử dụng, một người xem tiền chủ yếu là công cụ tạo an toàn có thể nghĩ đến quỹ dự phòng. Người xem tiền là dấu hiệu của thành công xã hội lại dễ chú ý đến việc khoản tiền đó có thể mua được thứ gì giúp thể hiện vị thế. Người thường xuyên lo âu về tiền có thể giữ tiền rất chặt, nhưng cũng có thể né tránh việc kiểm tra tài khoản vì mỗi lần đối diện với con số lại tạo thêm căng thẳng.

Bởi vậy, thái độ không chỉ tác động đến quyết định cuối cùng mà còn ảnh hưởng đến thông tin mà một người chú ý. Một người coi trọng chuẩn bị dài hạn thường quan tâm nhiều hơn đến ngân sách, số dư và nhu cầu tương lai. Trong khi đó, người đặt nặng giá trị biểu tượng của tiền có thể nhạy cảm hơn với thương hiệu, sự công nhận và việc người khác nhìn nhận mình thế nào.

Cơ chế này giải thích vì sao hai người có mức thu nhập và kiến thức tài chính gần nhau vẫn có thể hình thành mô hình chi tiêu, tiết kiệm hoàn toàn khác. Tuy nhiên, thái độ chỉ là một mắt xích; nguồn lực tài chính, khả năng tự kiểm soát và môi trường ra quyết định vẫn có thể làm thay đổi hành vi thực tế.

Xem tiền là địa vị dễ kéo chi tiêu về phía thể hiện

Một chiều thái độ được nghiên cứu nhiều là power–prestige: nhìn tiền như phương tiện thể hiện thành công, gây ảnh hưởng hoặc tạo ấn tượng với người khác. Khi ý nghĩa biểu tượng này mạnh, tiêu dùng không còn chỉ nhằm đáp ứng công năng của sản phẩm. Một phần giá trị của món hàng đến từ thông điệp mà nó truyền tải về người sở hữu.

Đây là cơ chế khiến quyết định “có cần món đồ này không?” dễ chuyển thành “món đồ này nói gì về mình?”. Trong tình huống đó, sản phẩm cao cấp, phiên bản mới hoặc những khoản chi dễ quan sát bởi người khác có thể trở nên hấp dẫn hơn, ngay cả khi lợi ích sử dụng tăng không tương xứng với số tiền phải bỏ ra.

Roberts và Jones khảo sát 406 sinh viên đại học tại Mỹ và nhận thấy các chiều power–prestige, distrust và anxiety có liên hệ đáng kể với hành vi mua sắm cưỡng bức; mức sử dụng thẻ tín dụng còn làm mạnh thêm một số mối quan hệ này. Một nghiên cứu khác trên mẫu người tiêu dùng Ấn Độ cũng tìm thấy power–prestige là biến dự báo đáng kể của xu hướng mua sắm cưỡng bức.

Điều này không có nghĩa người thích hàng chất lượng cao hay muốn thể hiện thành công đều quản lý tiền kém. Ranh giới nằm ở chức năng của khoản chi. Nếu địa vị trở thành lý do chính khiến mức chi tăng vượt nhu cầu, mục tiêu dài hạn phải nhường chỗ cho sự công nhận tức thời.

Do đó, vấn đề không nhất thiết là “chi nhiều”, mà là chi tiêu có liên tục bị điều khiển bởi nhu cầu chứng minh giá trị bản thân hay không. Đây cũng là lý do một người có thu nhập tăng vẫn có thể không tăng tiết kiệm nếu mức sống và nhu cầu thể hiện tăng cùng tốc độ.

Tư duy giữ tiền cho tương lai hỗ trợ tiết kiệm và kế hoạch

Trái với power–prestige, chiều retention–time phản ánh xu hướng coi trọng việc giữ tiền, lập kế hoạch và chuẩn bị cho tương lai. Trong Money Attitude Scale, đây là một trong những thành phần quan trọng dùng để mô tả cách con người liên hệ hiện tại với nhu cầu tài chính tương lai.

Cơ chế khá trực tiếp. Khi tiền được nhìn như nguồn lực hữu hạn cần bảo toàn cho các mục tiêu phía trước, lợi ích của tiết kiệm trở nên “hiện hữu” hơn trong tâm trí. Khoản tiền không chi hôm nay không còn giống một cơ hội tiêu dùng bị bỏ lỡ; nó được nhìn như một phần của sự an toàn hoặc mục tiêu tương lai.

Trong một nghiên cứu sử dụng mô hình cấu trúc trên 385 người, Yıldırım và Özbek nhận thấy retention–time là chiều thái độ tiền bạc duy nhất trong mô hình có tác động tích cực đến hành vi tài chính. Kết quả này phù hợp với logic rằng tư duy hướng tương lai tạo động cơ cho các hành vi như lập kế hoạch, dành tiền trước khi tiêu và cân nhắc hậu quả dài hạn.

Tuy nhiên, “giữ tiền” không đồng nghĩa với càng tiết kiệm nhiều càng tốt. Nếu khuynh hướng bảo toàn tiền trở nên cực đoan, cá nhân có thể trì hoãn những khoản chi cần thiết, cảm thấy tội lỗi khi sử dụng tiền hoặc đánh đổi quá nhiều chất lượng cuộc sống hiện tại.

Một thái độ hữu ích hơn là xem tiết kiệm như phương tiện phục vụ mục tiêu, thay vì mục tiêu tự thân. Khi đó, người quản lý tiền không chỉ hỏi “mình giữ được bao nhiêu?” mà còn hỏi “khoản tiền này đang bảo vệ hoặc giúp mình đạt điều gì?”.

Lo âu và nghi ngờ có thể bảo vệ hoặc làm méo quyết định

Lo âu về tiền thường được xem là hoàn toàn tiêu cực, nhưng thực tế tác động của nó có hai mặt.

Ở mức vừa phải, cảm giác bất an có thể khiến một người kiểm tra giá kỹ hơn, duy trì khoản dự phòng hoặc thận trọng trước nghĩa vụ tài chính mới. Nhưng khi lo âu quá mạnh, cùng một cơ chế cảnh giác có thể chuyển thành né tránh: không muốn nhìn hóa đơn, trì hoãn quyết định hoặc liên tục suy nghĩ về tiền mà không hành động.

Sự distrust cũng vậy. Nghi ngờ giúp người tiêu dùng so sánh và tránh quyết định vội vàng, nhưng nếu quá mức, quá trình ra quyết định có thể trở nên tốn thời gian và căng thẳng. Một người có thể liên tục nghi ngờ mình đang trả quá nhiều, ngay cả sau khi đã có đủ thông tin để lựa chọn.

Quan trọng hơn, nghiên cứu không cho thấy mọi chiều thái độ đều có ảnh hưởng giống nhau trong mọi nhóm người. Một nghiên cứu trên 1.120 người thuộc thế hệ millennial tại Bandung cho thấy power–prestige có liên hệ có ý nghĩa thống kê với hành vi quản lý tài chính với p = 0,020, trong khi anxiety không có ý nghĩa thống kê với p = 0,507.

Đây là một giới hạn cần giữ khi diễn giải các nghiên cứu về thái độ tiền bạc. Việc một chiều thái độ có liên hệ với hành vi trong một mẫu không có nghĩa nó sẽ dự báo giống nhau ở mọi độ tuổi, nền văn hóa hoặc điều kiện kinh tế. Phần lớn các nghiên cứu dạng khảo sát cũng mạnh hơn trong việc phát hiện mối liên hệ so với việc chứng minh rằng thái độ là nguyên nhân duy nhất gây ra hành vi.

Tín dụng và hoàn cảnh quyết định thái độ ảnh hưởng mạnh đến đâu

Thái độ tạo xu hướng, nhưng môi trường quyết định xu hướng đó có dễ biến thành hành động hay không.

Thẻ tín dụng là một ví dụ rõ. Trong nghiên cứu của Roberts và Jones, mức sử dụng thẻ tín dụng làm mạnh thêm một số mối liên hệ giữa thái độ với tiền và mua sắm cưỡng bức. Có thể hiểu đơn giản rằng khi khoảng cách giữa “muốn mua” và “có thể thanh toán ngay” được thu hẹp, một khuynh hướng tâm lý có nhiều cơ hội chuyển thành hành vi hơn.

Ngược lại, những rào cản tốt có thể làm yếu tác động của một thái độ không có lợi. Người dễ chi để thể hiện địa vị nhưng có quy tắc chờ trước các khoản mua lớn, hạn mức chi tiêu rõ ràng hoặc tự động chuyển tiền sang tiết kiệm ngay khi nhận thu nhập sẽ khó hành động hoàn toàn theo cảm xúc tức thời.

Kiến thức tài chính cũng không nên bị đồng nhất với thái độ. OECD/INFE đo kiến thức, hành vi và thái độ như những thành phần riêng biệt, cho thấy việc một người hiểu lãi suất, lạm phát hay đa dạng hóa không đồng nghĩa họ sẽ có cùng một cách nhìn về tiền với người khác.

Thu nhập và nghĩa vụ tài chính tạo thêm một giới hạn nữa. Một người có định hướng tiết kiệm mạnh nhưng thu nhập chỉ vừa đủ cho nhu cầu thiết yếu có thể tiết kiệm ít hơn người có thái độ tương tự nhưng dư địa tài chính lớn. Vì vậy, tỷ lệ tiết kiệm thấp không tự động chứng minh thái độ với tiền “xấu”; cần nhìn cả khả năng tài chính thực tế.

Nói cách khác, hành vi thường là kết quả của thái độ × hoàn cảnh × khả năng thực hiện, chứ không phải sản phẩm của một yếu tố tâm lý đơn lẻ.

Muốn đổi hành vi, hãy biến thái độ thành quy tắc cụ thể

Chỉ cố “nghĩ tích cực hơn về tiền” thường quá mơ hồ để tạo thay đổi bền vững. Cách hữu ích hơn là nhận ra thái độ nào thường xuất hiện trước một hành vi, sau đó đặt một quy tắc cụ thể vào đúng điểm đó.

·         Nếu tiền gắn mạnh với địa vị: Tách nhu cầu sử dụng khỏi nhu cầu gây ấn tượng và đặt khoảng chờ trước những khoản mua mang tính thể hiện

·         Nếu thường xuyên lo âu: Chuyển việc kiểm tra tài chính thành lịch cố định thay vì chỉ xem tài khoản khi cảm xúc bất an xuất hiện

·         Nếu có xu hướng hướng tới tương lai: Tận dụng lợi thế bằng cách tự động hóa tiết kiệm, nhưng vẫn dành ngân sách hợp lý cho nhu cầu hiện tại

·         Nếu thường nghi ngờ quyết định: Xác định trước số tiêu chí cần so sánh và điểm dừng để việc thận trọng không biến thành trì hoãn

Sau đó nên đánh giá bằng hành vi quan sát được thay vì bằng cảm giác. Số tiền tiết kiệm đều đặn, tỷ lệ thu nhập dành cho chi tiêu tùy ý, tần suất mua ngoài kế hoạch hoặc việc có phải dùng tín dụng để duy trì mức sống là những tín hiệu cụ thể hơn câu hỏi “mình có thái độ tốt với tiền hay chưa?”.

Điểm quan trọng là không cần loại bỏ hoàn toàn một thái độ. Nhu cầu an toàn có thể hỗ trợ tiết kiệm; mong muốn thành công có thể thúc đẩy kiếm tiền; sự thận trọng có thể giúp tránh quyết định vội vàng. Mục tiêu là nhận ra khi nào một ý nghĩa vốn hữu ích bắt đầu chi phối hành vi vượt quá chức năng của nó.

Thái độ đối với tiền bạc định hình cách một người cảm nhận giá trị, rủi ro, sự an toàn và phần thưởng trong mỗi quyết định tài chính. Khi tiền gắn với địa vị, chi tiêu để thể hiện có thể trở nên hấp dẫn hơn; khi tiền gắn với sự chuẩn bị cho tương lai, tiết kiệm và lập kế hoạch thường dễ được ưu tiên hơn. Lo âu hay nghi ngờ lại có thể vừa tạo sự thận trọng vừa gây né tránh hoặc thiếu linh hoạt.

Tuy vậy, thái độ không phải định mệnh. Bằng chứng thực nghiệm cho thấy ảnh hưởng của từng chiều thái độ thay đổi theo nhóm người và điều kiện tài chính, còn tín dụng, thu nhập, kiến thức và các quy tắc quản lý tiền có thể khuếch đại hoặc hạn chế tác động đó. Vì vậy, muốn cải thiện hành vi tài chính, bước hữu ích nhất không phải chỉ thay đổi cách nghĩ về tiền mà là nhận diện cách nghĩ nào đang kích hoạt hành vi nào, rồi thiết kế những quy tắc cụ thể để điều chỉnh mối liên hệ ấy.