Vì sao đổ lỗi về tiền bạc làm xung đột khó giải quyết?

Tiền bạc vốn đã là một chủ đề khó. Trong nghiên cứu nhật ký trên 100 cặp vợ chồng với 748 lần xung đột, những bất đồng liên quan đến tiền kéo dài hơn, dễ tái diễn hơn, được đánh giá là có ý nghĩa lớn hơn và thường ít được giải quyết dứt điểm hơn các chủ đề không liên quan đến tiền, dù các cặp đôi vẫn cố gắng giải quyết vấn đề. Khi một chủ đề vốn nhạy cảm như vậy còn được đặt trong khuôn khổ “ai là người có lỗi”, khả năng đi đến một thỏa thuận chung càng dễ suy giảm.

Đổ lỗi biến một bài toán chung thành cuộc xét xử một con người

Một bất đồng tài chính ban đầu thường có thể mô tả bằng những dữ kiện tương đối cụ thể: một khoản chi vượt dự kiến, tiền tiết kiệm giảm, một hóa đơn bị bỏ quên hoặc hai người có ưu tiên chi tiêu khác nhau. Đây là những vấn đề có thể xem xét nguyên nhân, điều chỉnh quy tắc và thương lượng giải pháp.

Đổ lỗi làm thay đổi cấu trúc đó. Trong nghiên cứu quan hệ, “quy kết trách nhiệm” có thể bao gồm việc cho rằng người kia đáng trách, ích kỷ hoặc cố tình thực hiện hành vi tiêu cực. Vì thế, câu “tháng này khoản chi này cao hơn mức chúng ta đã thống nhất” và câu “anh lúc nào cũng vô trách nhiệm với tiền” không chỉ khác nhau về mức độ gay gắt. Chúng đang nói về hai đối tượng khác nhau: câu thứ nhất nói về một hành vi có thể kiểm tra, còn câu thứ hai đưa ra phán xét về con người.

Khi cuộc trao đổi chuyển sang tính cách và ý định, việc tìm giải pháp trở nên khó hơn. Một khoản chi có thể được sửa bằng hạn mức mới hoặc thay đổi cách phân bổ ngân sách; còn lời buộc tội “anh ích kỷ” lại đòi người bị nói phải chứng minh mình không phải người ích kỷ. Trọng tâm vì thế rời khỏi vấn đề tài chính và chuyển sang bảo vệ danh dự, động cơ hoặc quá khứ của mỗi bên.

Dữ liệu thực nghiệm phù hợp với cơ chế này. Trong nghiên cứu 118 cặp vợ chồng, những quy kết về nguyên nhân và trách nhiệm đối với hành vi tiêu cực của bạn đời có liên hệ với mức độ chỉ trích được chính người tham gia, bạn đời và người quan sát ghi nhận. Một nghiên cứu dọc khác trên 130 cặp cho thấy những người có xu hướng đưa ra các quy kết kém thiện chí hơn về hành vi tiêu cực của bạn đời có mức hài lòng hôn nhân thấp hơn một năm sau, ngay cả khi các nhà nghiên cứu đã tính đến mức hài lòng ban đầu và một số yếu tố cá nhân khác.

Điều này không có nghĩa một câu đổ lỗi đơn lẻ tất yếu làm quan hệ xấu đi. Ý nghĩa quan trọng hơn là khi cách hiểu vấn đề liên tục được tổ chức quanh lỗi và phẩm chất của người kia, hai bên sẽ có ít không gian nhận thức hơn để xem vấn đề như một hệ thống có thể cùng sửa.

Phòng vệ khiến cuộc nói chuyện mất dữ liệu cần thiết để giải quyết tiền bạc

Muốn xử lý một vấn đề tài chính, gia đình thường cần trao đổi khá nhiều thông tin: tiền đã đi đâu, mỗi người đang lo điều gì, đâu là giới hạn thực tế, nhu cầu nào có thể điều chỉnh và quy tắc nào cần thay đổi. Đổ lỗi gây bất lợi vì nó tạo thêm một nhiệm vụ cạnh tranh với tất cả những việc đó: tự bảo vệ mình.

Khi nghe “em tiêu tiền chẳng bao giờ suy nghĩ”, người nghe có thể bắt đầu tìm bằng chứng cho thấy lời buộc tội không công bằng: “Anh cũng mua rất nhiều”, “Lần trước chính anh đồng ý”, “Em làm vậy vì gia đình”, hoặc đơn giản là không muốn nói tiếp. Về mặt tương tác, lúc này câu hỏi không còn là “chúng ta xử lý khoản tiền này thế nào?” mà trở thành “tôi có phải người sai như bạn đang mô tả hay không?”.

Nghiên cứu về kiểu tương tác demand–withdraw cho thấy một vòng tương tự có thể xuất hiện trong xung đột cặp đôi: một người gây áp lực bằng theo đuổi, phàn nàn hoặc công kích, trong khi người kia phản ứng bằng phòng vệ, đổi chủ đề hoặc rút khỏi cuộc trao đổi. Trong nghiên cứu nhật ký tại gia đình, các chiến thuật được mã hóa là “demand” bao gồm cả xúc phạm và đổ lỗi; phía “withdraw” bao gồm phòng vệ và tạo khoảng cách. Kiểu tương tác này gắn với nhiều cảm xúc và chiến thuật tiêu cực hơn cũng như mức độ giải quyết xung đột thấp hơn.

Vì thế, phòng vệ không nhất thiết có nghĩa người kia không quan tâm đến tài chính hoặc cố tình né tránh trách nhiệm. Trong một số cuộc xung đột, nó có thể là phản ứng với cách trách nhiệm đang được đặt ra. Đây cũng là lý do càng ép người kia “nhận lỗi” chưa chắc càng đưa cuộc trao đổi đến gần giải pháp.

Đổ lỗi có thể tạo thành một vòng lặp tự củng cố

Một đặc điểm khiến xung đột kiểu này khó thoát là hành vi của mỗi bên có thể trở thành bằng chứng để bên còn lại tin rằng mình đúng.

Người A cho rằng người B vô trách nhiệm nên chỉ trích mạnh hơn. Người B cảm thấy bị công kích nên giải thích, phản bác hoặc không muốn tiếp tục nói. Người A nhìn sự phòng vệ đó và kết luận: “Thấy chưa, anh lại né trách nhiệm”. Vì vậy A gây áp lực mạnh hơn. B lại càng thấy rằng nói tiếp chỉ dẫn đến thêm cáo buộc và càng rút lui.

Không nhất thiết bên nào chủ động tạo ra toàn bộ vòng lặp. Các nghiên cứu về demand–withdraw cho thấy vai trò đòi hỏi và rút lui có thể thay đổi tùy người nào đang yêu cầu sự thay đổi và vấn đề nào đang được thảo luận. Nghiên cứu về các xung đột xảy ra tự nhiên cũng cho thấy demand–withdraw liên quan đến mức hài lòng thấp hơn với kết quả cuộc trao đổi; trong những vấn đề đã được giải quyết, kiểu tương tác này còn gắn với khả năng hai người đồng ý về sự thay đổi thấp hơn.

Điểm đáng chú ý ở đây là bế tắc có thể được duy trì bởi chính cách hai người phản ứng với nhau, chứ không đơn thuần vì vấn đề tiền bạc không có lời giải. Mỗi người có thể nghĩ mình chỉ đang đáp lại hành vi của đối phương, trong khi hai phản ứng kết hợp lại tạo thành một chu trình khiến việc hợp tác ngày càng khó.

Tiền bạc đặc biệt dễ kéo tranh luận sang công bằng và trách nhiệm

Không phải mọi bất đồng tài chính đều giống nhau. Một khoản mua sắm nhỏ khác với việc một người cảm thấy mình đang gánh phần lớn chi phí gia đình; một sai sót kế toán khác với cảm giác người kia liên tục đưa ra quyết định tài chính một chiều.

Một nghiên cứu năm 2023 phân tích cả các xung đột tài chính nghiêm trọng và những bất đồng tiền bạc thông thường đã nhận diện hai trục nổi bật: mối quan tâm về công bằng và mối quan tâm về trách nhiệm. Trong mẫu những người đã kết hôn, các bất đồng liên quan đến đóng góp không công bằng hoặc cảm nhận rằng bạn đời thiếu trách nhiệm cũng đi kèm một số kết quả quan hệ kém thuận lợi hơn, chẳng hạn mức cảm nhận được sự đáp ứng từ bạn đời thấp hơn.

Điều đó giúp giải thích vì sao một con số nhỏ đôi khi lại tạo ra một cuộc cãi vã lớn. Tiền có thể đồng thời đại diện cho câu hỏi “ai đang đóng góp?”, “ai được quyền quyết định?”, “ai phải hy sinh?” và “tôi có thể tin người kia cùng bảo vệ lợi ích của gia đình không?”. Đây là cách diễn giải từ các chủ đề mà nghiên cứu ghi nhận, chứ không có nghĩa tiền bạc luôn mang cùng một ý nghĩa với mọi gia đình.

Khi những câu hỏi về công bằng và trách nhiệm được chuyển thành kết luận về phẩm chất — “anh chỉ nghĩ cho mình”, “em không bao giờ biết lo”, “mọi chuyện đều tại anh” — sự bất đồng càng dễ trở thành tranh chấp về đạo đức và nhân cách. Lúc đó, nhượng bộ một khoản tiền có thể bị cảm nhận như thừa nhận mình là người có lỗi, khiến ngay cả một thỏa hiệp hợp lý cũng khó được chấp nhận.

Xác định trách nhiệm khác với đổ lỗi

Không đổ lỗi không có nghĩa phải làm mờ trách nhiệm. Nếu một người phá vỡ thỏa thuận tài chính, đưa ra quyết định đơn phương hoặc lặp lại một hành vi gây hậu quả, gia đình vẫn cần gọi đúng hành vi đó và xác định ai phải thay đổi điều gì.

Khác biệt nằm ở đơn vị được đánh giá. Trách nhiệm hữu ích tập trung vào hành vi cụ thể, hậu quả có thể quan sát và thay đổi cần thực hiện. Đổ lỗi có xu hướng mở rộng từ hành vi sang tính cách, suy đoán động cơ hoặc dùng một sự việc để định nghĩa toàn bộ con người. Phân biệt này phù hợp với nghiên cứu về quy kết trong quan hệ, nơi các quy kết về trách nhiệm, ý định và đặc điểm ổn định của bạn đời có liên hệ với cách các cặp đôi trải nghiệm và xử lý xung đột.

Một cách thực tế để giữ cuộc trao đổi ở cấp độ giải quyết vấn đề là lần lượt trả lời ba câu hỏi:

1.    Điều gì đã thực sự xảy ra và dữ kiện nào hai bên cùng có thể kiểm tra

2.    Việc đó ảnh hưởng thế nào đến ngân sách, mục tiêu hoặc cảm giác công bằng của gia đình

3.    Quy tắc, hành vi hoặc quyết định nào cần thay đổi từ lần tới

Chẳng hạn, “Anh tiêu tiền quá vô trách nhiệm” buộc người kia bảo vệ phẩm chất của mình. “Tháng này khoản chi ngoài kế hoạch là ba triệu đồng và làm quỹ dự phòng thấp hơn mức chúng ta thống nhất; mình cần xem khoản nào phát sinh và thống nhất lại ngưỡng phải báo trước” vẫn xác định vấn đề và hậu quả nhưng để lại một con đường rõ ràng cho việc giải quyết.

Cách nói này không bảo đảm cuộc trao đổi sẽ êm đẹp, đặc biệt khi bất đồng về giá trị hoặc công bằng là thật. Nó chỉ loại bỏ một trở ngại không cần thiết: biến việc sửa một vấn đề tài chính thành yêu cầu một người phải tự bào chữa cho toàn bộ con người của mình.

Đổ lỗi về tiền bạc khiến xung đột khó giải quyết hơn chủ yếu vì nó chuyển cuộc trao đổi từ vấn đề sang con người. Khi trách nhiệm được diễn đạt thành chỉ trích về tính cách hoặc động cơ, người nghe dễ chuyển sang phòng vệ, phản công hoặc rút lui; phản ứng đó lại có thể khiến người đổ lỗi tăng áp lực, tạo thành vòng lặp ngày càng khó thoát. Các nghiên cứu về xung đột tiền bạc, quy kết trách nhiệm và demand–withdraw đều cho thấy những quá trình này có liên hệ với chỉ trích nhiều hơn, kết quả trao đổi kém tích cực hơn và các vấn đề khó được giải quyết hơn.

Vì vậy, mục tiêu không phải là tránh nói ai cần chịu trách nhiệm. Mục tiêu là giữ trách nhiệm ở mức hành vi có thể xác định và thay đổi, thay vì biến nó thành phán quyết về con người. Khi hai bên còn có thể cùng trả lời “đã xảy ra chuyện gì, tác động là gì và từ đây cần thay đổi điều gì”, tiền bạc vẫn là một vấn đề có thể thương lượng; khi câu hỏi trung tâm trở thành “ai mới là người xấu”, cuộc trao đổi rất dễ bế tắc.